DN16. Mahāparinibbānasutta - The Great Discourse on the Buddha’s Extinguishment Kinh Ðại Bát-Niết-Bàn

3. Chú giải Kinh Ðại Bát-Niết-Bàn

131. "Tôi nghe như vầy" (là phần mở đầu) Kinh Đại Bát-Niết-Bàn. Ở đây, phần giải thích các từ theo trình tự là - Gijjhakūṭa (Linh Thứu) bởi vì các con kền kền (gijjhā) sống trên các đỉnh núi của nó, hoặc bởi vì nó có một đỉnh núi giống như con kền kền, nên gọi là Gijjhakūṭa (Linh Thứu), trên ngọn núi Linh Thứu đó. Abhiyātukāmo (muốn chinh phạt) muốn đi để chinh phục. Vajjī (người Vajji) là các vị vua Vajji. Evaṃmahiddhiketi (có thần lực lớn như vậy) có đầy đủ uy lực lớn của vua chúa như vậy, qua đó nói lên sự hòa hợp của họ. Evaṃmahānubhāveti (có oai lực lớn như vậy) có đầy đủ oai lực vĩ đại như vậy, qua đó nói lên sự huấn luyện thuần thục của họ trong các môn như tượng thuật, v.v..., điều này liên quan đến câu nói – "Các công tử Licchavi này được huấn luyện khéo, các công tử Licchavi này được huấn luyện rất khéo, đến nỗi họ sẽ bắn xuyên qua lỗ khóa nhỏ bằng mũi tên, bắn liên tiếp không trượt" (Tương Ưng Bộ Kinh V.1115). Ucchecchāmīti (ta sẽ tiêu diệt) ta sẽ cắt đứt. Vināsessāmīti (ta sẽ phá hủy) ta sẽ làm cho biến mất, làm cho không còn thấy nữa. Anayabyasananti (bất hạnh và tai ương) ở đây không phải là may mắn (ayo) thì là bất hạnh (anayo), đó là tên gọi của sự suy thoái. Cái gì làm tiêu tan (viyassati) sự lợi ích (hita) và an lạc (sukha) thì đó là tai ương (byasanaṃ), đó là tên gọi của sự suy thoái của bà con, v.v... Āpādessāmīti (ta sẽ làm cho đến) ta sẽ làm cho đạt được.

Như vậy, vua ấy khi đứng, khi ngồi, v.v..., đều nói về chuyện chiến tranh này, ra lệnh cho quân đội chuẩn bị sẵn sàng lên đường. Vì sao? Nghe nói, gần một làng cảng trên sông Hằng, nửa do tuần (yojana) thuộc quyền cai trị của Ajātasattu (A-xà-thế), nửa do tuần thuộc quyền cai trị của các Licchavi. Ở đây, ý nói là nơi thực thi quyền cai trị. Và từ chân núi, hàng hóa có giá trị lớn đi xuống đó. Nghe vậy – "Hôm nay ta đi, ngày mai ta đi," trong khi Ajātasattu (A-xà-thế) còn đang chuẩn bị, thì các vua Licchavi hòa hợp, hoan hỷ đến trước lấy hết tất cả. Ajātasattu (A-xà-thế) sau đó đến, biết được việc đó, nổi giận rồi đi. Năm sau, họ lại làm như vậy. Rồi vua ấy, vì bị tổn thất nặng nề, đã làm như vậy.

Rồi vua suy nghĩ – "Chiến tranh với một tập thể là việc khó khăn, không có một đòn tấn công nào là vô ích, nhưng nếu bàn bạc với một người trí tuệ thì sẽ không có lỗi, và không có ai trí tuệ như Đức Thế Tôn, và Đức Thế Tôn đang trú ngụ trong khu rừng gần đó, vậy ta hãy phái người đến hỏi. Nếu ta đi mà có lợi ích gì, Đức Thế Tôn sẽ im lặng, nhưng nếu không có lợi, Ngài sẽ nói 'Vua đến đó làm gì?'" Vì vậy, vua đã phái đại thần Vassakāra (Vũ Xá). Vị Bà-la-môn đến trình bày việc này với Đức Thế Tôn. Do đó mới nói – "Rồi vua... đến... ta sẽ làm cho đến."

Phần giải thích về các Pháp Không Suy Thoái của Vua

134. Bhagavantaṃ bījayamānoti (đang quạt cho Đức Thế Tôn) vị trưởng lão đứng trên đầu Đức Thế Tôn và quạt cho Ngài, nhưng Đức Thế Tôn không có nóng hay lạnh. Đức Thế Tôn nghe lời của vị Bà-la-môn, muốn bàn luận với trưởng lão, chứ không phải với vị ấy, nên nói "Này Ānanda, ngươi có nghe chăng?" v.v... Abhiṇhaṃ sannipātāti (thường xuyên tụ họp) dù có tụ họp ba lần một ngày, hay tụ họp liên tục, thì vẫn là thường xuyên tụ họp. Sannipātabahulāti (tụ họp đông đảo) dù hôm qua đã tụ họp, ngày trước nữa cũng đã tụ họp, rồi hôm nay lại tụ họp vì việc gì, không đi đến chỗ kết thúc, nên gọi là tụ họp đông đảo. Yāvakīvañcāti (bao lâu). Vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānīti (Này Ānanda, sự tăng trưởng, không phải sự suy thoái, là điều có thể mong đợi đối với người Vajji) – Vì những người không thường xuyên tụ họp không nghe được tin tức từ các nơi, do đó không biết – "Biên giới làng mạc hay thị trấn kia đang bất ổn, giặc cướp đang hoành hành ở nơi kia," giặc cướp biết rằng "Các vua đang lơ là," nên tấn công các làng mạc, thị trấn, v.v..., làm cho đất nước suy tàn. Như vậy là các vua bị suy thoái. Nhưng những người thường xuyên tụ họp thì nghe được các tin tức đó, rồi phái quân đội đi dẹp tan kẻ địch, giặc cướp biết rằng – "Các vua đang cảnh giác, chúng ta không thể đi thành từng nhóm được," nên tan rã và bỏ chạy. Như vậy là các vua được tăng trưởng. Do đó mới nói – "Này Ānanda, sự tăng trưởng, không phải sự suy thoái, là điều có thể mong đợi đối với người Vajji." Ở đây pāṭikaṅkhāti (điều có thể mong đợi) nghĩa là điều nên mong muốn, chắc chắn sẽ xảy ra, nên hiểu như vậy.

Samaggātiādīsu (hòa hợp, v.v...) khi tiếng trống tụ họp vang lên – "Hôm nay ta có việc, có lễ hội," nếu làm gián đoạn thì không gọi là hòa hợp tụ họp. Nhưng vừa nghe tiếng trống, dù đang ăn, dù đang trang điểm, dù đang mặc y phục, dù mới ăn được một nửa, dù mới trang điểm được một nửa, dù đang mặc y phục, mà tụ họp thì gọi là hòa hợp tụ họp. Nhưng sau khi tụ họp, nếu suy nghĩ, bàn bạc, làm việc xong, mà không cùng nhau đứng dậy, thì không gọi là hòa hợp đứng dậy. Vì khi đứng dậy như vậy, những người đi trước nghĩ – "Chúng ta chỉ nghe được chuyện bên ngoài, bây giờ sẽ là chuyện nghị quyết." Nhưng cùng nhau đứng dậy thì gọi là hòa hợp đứng dậy. Lại nữa – Nghe "Ở nơi kia, biên giới làng mạc hay thị trấn đang bất ổn, giặc cướp đang hoành hành," khi được hỏi – "Ai sẽ đi dẹp tan kẻ địch này?" mà nói – "Tôi trước, tôi trước," rồi đi, thì cũng gọi là hòa hợp đứng dậy. Nhưng nếu một người bị suy yếu trong công việc, các vua khác phái con trai, anh em đến giúp đỡ công việc của người đó, không bảo người khách đến – "Hãy đến nhà kia, hãy đến nhà kia," mà tất cả cùng nhau giúp đỡ, hoặc khi một người có lễ hội, hay bị bệnh, hay có bất kỳ sự vui buồn nào tương tự, tất cả cùng nhau giúp đỡ, thì cũng gọi là hòa hợp làm các việc của người Vajji.

Apaññattantiādīsu (không ban hành điều chưa được ban hành, v.v...) trước đây chưa từng làm, mà thu thuế, hay cống vật, hay hình phạt, thì gọi là ban hành điều chưa được ban hành. Nhưng điều đã có từ truyền thống xa xưa mà không thu, thì gọi là hủy bỏ điều đã được ban hành. Coroti (giặc cướp) bắt và trình lên, mà không xét xử, đã ra lệnh xử tử, chém giết, thì không hành động theo pháp Vajji xa xưa. Đối với những người ban hành điều chưa được ban hành, dân chúng bị áp bức bởi thuế má mới, v.v..., nghĩ rằng – "Chúng ta bị áp bức quá, ai sẽ sống trong lãnh thổ của những người này," nên bỏ đi đến biên giới, trở thành giặc cướp, hay đồng bọn của giặc cướp, rồi tấn công đất nước. Đối với những người hủy bỏ điều đã được ban hành, không thu các loại thuế, v.v..., đã có từ truyền thống, thì kho tàng suy giảm. Rồi voi, ngựa, quân đội, cung phi, v.v..., không nhận được phần đã được quy định, nên suy yếu về sức mạnh và lực lượng. Họ không có khả năng chiến đấu, không có khả năng phục vụ. Đối với những người không hành động theo pháp Vajji xa xưa, dân chúng trong lãnh thổ nghĩ rằng – "Con ta, cha ta, anh em ta, không phải là giặc cướp, mà bị coi là giặc cướp, bị xử tử, bị chém giết," nên nổi giận, bỏ đi đến biên giới, trở thành giặc cướp, hay đồng bọn của giặc cướp, rồi tấn công đất nước, như vậy là các vua bị suy thoái, nhưng đối với những người ban hành điều đã được ban hành, thì "Các vua làm theo truyền thống xa xưa," dân chúng vui mừng, phấn khởi, làm các công việc như canh tác, buôn bán, v.v... Đối với những người không hủy bỏ điều đã được ban hành, thu các loại thuế, v.v..., đã có từ truyền thống, thì kho tàng tăng trưởng, rồi voi, ngựa, quân đội, cung phi, v.v..., nhận được phần đã được quy định, nên sung mãn về sức mạnh và lực lượng, có khả năng chiến đấu và phục vụ.

Porāṇaṃ vajjidhammanti (pháp Vajji xa xưa) ở đây, trước đây, các vua Vajji khi được trình lên "Đây là giặc cướp," không nói "Bắt lấy nó là giặc cướp," mà giao cho các quan đại thần xét xử. Họ xét xử, nếu không phải là giặc cướp, thì thả ra. Nếu là giặc cướp, thì không tự mình nói gì, mà giao cho các quan chấp pháp. Họ cũng vậy, nếu không phải là giặc cướp, thì thả ra. Nếu là giặc cướp, thì giao cho các quan giữ luật. Họ cũng xét xử, nếu không phải là giặc cướp, thì thả ra. Nếu là giặc cướp, thì giao cho các quan xét xử theo tám điều khoản (aṭṭhakulika). Họ cũng làm như vậy, rồi giao cho vị tướng quân, tướng quân giao cho phó vương, phó vương giao cho vua, vua xét xử, nếu không phải là giặc cướp, thì thả ra. Nhưng nếu là giặc cướp, thì cho đọc cuốn sách về truyền thống. Trong đó có ghi – "Người nào làm việc này, thì hình phạt là như thế này." Vua so sánh hành động của người đó với điều đó, rồi ra hình phạt tương xứng. Như vậy, đối với những người hành động theo pháp Vajji xa xưa này, dân chúng không phàn nàn, "Các vua làm theo truyền thống xa xưa, họ không có lỗi, lỗi là của chúng ta," nên không lơ là, làm các công việc. Như vậy là các vua được tăng trưởng. Do đó mới nói – "Này Ānanda, sự tăng trưởng, không phải sự suy thoái, là điều có thể mong đợi đối với người Vajji."

*Chấp nhận* nghĩa là bất cứ điều gì họ làm để tỏ lòng tôn kính, họ đều làm một cách tốt đẹp. *Tôn trọng* nghĩa là họ làm với sự kính cẩn. *Kính mến* nghĩa là họ yêu mến bằng tâm ý. *Cúng dường* nghĩa là họ thể hiện sự tôn kính tối thượng. *Cho rằng đáng để nghe* nghĩa là, hai hoặc ba lần một ngày, họ đi đến hầu hạ và cho rằng lời nói của những người đó đáng để nghe, đáng để tin tưởng. Ở đây, những ai không tỏ lòng tôn kính đối với các vị vua trưởng lão như vậy, và không đến để nghe lời khuyên dạy của họ, thì những người đó bị bỏ rơi, không được khuyên bảo, ham vui chơi, và mất đi vương quyền. Nhưng những ai thực hành như vậy, các vị vua trưởng lão sẽ dạy cho họ truyền thống cổ xưa, "Việc này nên làm, việc kia không nên làm". Ngay cả khi lâm trận, các vị vua trưởng lão cũng chỉ ra phương cách, "Nên tiến vào như thế này, nên rút lui như thế này". Những người kia được khuyên bảo, thực hành theo lời khuyên, có thể duy trì được truyền thống vương quyền. Vì vậy, đã nói rằng: "Này Ānanda, sự thịnh vượng của người Vajji là điều có thể mong đợi, không phải sự suy tàn".

*Phụ nữ trong dòng tộc* là những người vợ trong gia đình. *Các cô gái trong dòng tộc* là con gái của họ chưa lập gia đình. *Bắt cóc và cưỡng ép* ở đây, "bắt cóc" hay "cưỡng ép" đều là tên gọi của hành động cưỡng ép. Cũng đọc là "uk-kassā". Ở đó, *bắt cóc* là lôi kéo, kéo đi. *Cưỡng ép* nghĩa là áp bức, chinh phục. Đây là ý nghĩa của từ. Khi làm như vậy, người dân trong lãnh thổ bị chinh phục sẽ tức giận, "Ngay cả những người mẹ và con gái của chúng ta, được nuôi dưỡng bằng cách lấy nước mũi và đờm dãi ra khỏi miệng, cũng bị những vị vua này bắt cóc bằng vũ lực và cho sống trong nhà của họ", họ sẽ chạy trốn đến biên giới, trở thành kẻ trộm hoặc đồng bọn của kẻ trộm, và tấn công đất nước. Nhưng khi không làm như vậy, người dân trong lãnh thổ bị chinh phục sẽ không lo lắng, làm công việc của mình, và làm tăng trưởng ngân khố của vua. Như vậy, ở đây, sự thịnh vượng và suy tàn cần phải được hiểu.

*Các đền miếu của người Vajji* là những nơi thờ cúng được gọi là đền miếu ở xứ Vajji của các vua Vajji, vì là nơi được tôn kính. *Bên trong* là những nơi nằm trong thành. *Bên ngoài* là những nơi nằm ngoài thành. *Đã được cúng dường trước đây* là đã được cúng dường trong quá khứ. *Đã được thực hiện trước đây* là đã được thực hiện trong quá khứ. *Sẽ không làm suy giảm* nghĩa là sẽ không làm suy giảm, mà sẽ thực hiện như đã được thực hiện, cúng dường đúng pháp. Vì những vị thần không bảo vệ chu đáo cho những người làm suy giảm vật cúng tế đúng pháp, mặc dù không thể tạo ra khổ mới, nhưng họ làm tăng thêm bệnh tật đã phát sinh như ho và đau đầu, và không giúp đỡ khi lâm trận. Nhưng đối với những người không làm suy giảm, các vị thần bảo vệ chu đáo, mặc dù không thể tạo ra lạc mới, nhưng họ tiêu diệt bệnh tật đã phát sinh như ho và đau đầu, và giúp đỡ khi lâm trận. Như vậy, ở đây, sự thịnh vượng và suy tàn cần phải được hiểu.

*Sự bảo vệ, che chở, phòng hộ đúng pháp* ở đây, *bảo vệ* là che chở, phòng hộ, để không đi đến nơi không mong muốn. *Che chở* là phòng hộ để không bị hư hại theo ý muốn. *Phòng hộ* là giữ gìn. Ở đó, bảo vệ bằng cách bao vây bằng lực lượng quân đội không được gọi là sự bảo vệ, che chở, phòng hộ đúng pháp của các vị xuất gia. Nhưng, ví dụ, không chặt cây trong vườn của tu viện, không giết ngựa, không bắt cá trong hồ, làm như vậy được gọi là sự bảo vệ, che chở, phòng hộ đúng pháp. Nhưng "Có chăng những vị chưa đến…?" với câu này, Ngài hỏi về sự diễn tiến của tâm của họ, rằng tâm của họ có được an trú như vậy không.

Ở đó, những ai không mong muốn các vị A-la-hán chưa đến sẽ đến, thì những người đó không có lòng tin, không có tịnh tín. Và khi các vị xuất gia đến, họ không ra đón tiếp, không đi thăm viếng, không giao tiếp, không hỏi han, không nghe pháp, không bố thí, không nghe tùy hỷ, không thu xếp chỗ ở. Thế rồi, tiếng xấu về họ lan truyền: "Vị vua tên là… không có lòng tin, không có tịnh tín, khi các vị xuất gia đến, không ra đón tiếp… không thu xếp chỗ ở". Nghe vậy, các vị xuất gia không đi qua cổng thành của vị ấy, ngay cả khi đi qua cũng không vào thành. Như vậy, các vị A-la-hán chưa đến sẽ không đến. Ngay cả những vị đã đến, khi không có chỗ ở an ổn, những vị đã đến mà không biết trước, họ nghĩ rằng, "Chúng ta đã đến với ý định sẽ ở lại, nhưng với thái độ này của các vị vua này, ai sẽ ở lại?", rồi rời đi. Như vậy, khi những vị chưa đến không đến, những vị đã đến sống khổ sở, thì nơi đó không phải là nơi trú ngụ của các vị xuất gia. Do đó, không có sự bảo vệ của các vị thần, khi không có sự bảo vệ của các vị thần, các phi nhân có cơ hội. Các phi nhân hoành hành, gây ra bệnh tật chưa phát sinh, không có sự đến của phước báu là sự thấy, hỏi han… của các bậc trì giới. Ngược lại, sự xuất hiện của hắc phần đã được nói đến, của bạch phần, cần phải được hiểu. Như vậy, ở đây, sự thịnh vượng và suy tàn cần phải được hiểu.

135. *Một thời* câu này được Đức Thế Tôn nói để làm rõ sự kiện là trước đây Ngài đã thuyết giảng bảy pháp bất thối này của người Vajji. Ở đó, *tại đền Sārandada*, tại tu viện có tên như vậy. Nghe nói rằng, khi Đức Phật chưa xuất hiện, ở đó có một đền thờ, nơi ở của dạ-xoa Sārandada. Sau đó, người ta xây dựng tu viện cho Đức Thế Tôn ở đó, nó được gọi là đền Sārandada vì được xây dựng tại nơi ở của Sārandada.

*Không nên làm*, nghĩa là không được làm, không được chấp nhận. *Những gì* chỉ là một tiểu từ. *Cuộc chiến* là sở hữu cách ở nghĩa công cụ, nghĩa là không thể chiếm được bằng cuộc chiến đối đầu trực tiếp. *Ngoại trừ sự dụ dỗ*, nghĩa là ngoại trừ việc dụ dỗ. *Dụ dỗ* nghĩa là, "Đừng tranh cãi nữa, bây giờ hãy hòa hợp", gửi voi, ngựa, xe, vàng bạc… và làm thân. Làm thân như vậy, chỉ cần tin tưởng là có thể chiếm được. *Ngoại trừ sự chia rẽ nội bộ*, nghĩa là ngoại trừ việc chia rẽ nội bộ. Với câu này, cho thấy rằng ngay cả khi làm cho họ chia rẽ lẫn nhau cũng có thể chiếm được họ. Vị Bà-la-môn này đã nhận được phương pháp từ lời giảng của Đức Thế Tôn.

Nhưng Đức Thế Tôn không biết rằng vị Bà-la-môn nhận được phương pháp từ lời giảng này sao? Đúng vậy, Ngài biết. Biết mà sao lại giảng? Vì lòng từ bi. Ngài nghĩ như sau: "Ngay cả khi ta không nói, sau vài ngày, hắn sẽ đi và chiếm được tất cả, nhưng nếu ta nói, trong khi chia rẽ những người hòa hợp, hắn sẽ mất ba năm để chiếm được, sống được chừng ấy cũng tốt, vì sống được chừng ấy, họ sẽ làm được phước báu, nền tảng của mình".

*Hoan hỷ* nghĩa là hoan hỷ bằng tâm ý. *Tùy hỷ* nghĩa là tùy hỷ bằng lời nói, "Thật là khéo nói, này Gotama". *Rời đi*, đã đi đến chỗ của vua. Sau đó, vua hỏi, "Thưa Tôn giả, Đức Thế Tôn đã nói gì?". Ông ta nói, "Thưa Ngài, như lời của Sa-môn Gotama, không ai có thể chiếm được người Vajji, nhưng có thể bằng cách dụ dỗ hoặc chia rẽ nội bộ". Sau đó, vua hỏi, "Nếu dụ dỗ, voi, ngựa… của chúng ta sẽ bị mất, ta sẽ chiếm họ bằng cách chia rẽ, ta phải làm gì?". "Vậy thì, thưa Đại vương, Ngài hãy khơi dậy cuộc thảo luận trong hội đồng về người Vajji. Sau đó, tôi sẽ nói, 'Thưa Đại vương, Ngài cần gì ở họ, hãy để những vị vua này sống bằng cách làm nông nghiệp, buôn bán… trong lãnh thổ của mình', và tôi sẽ rời đi. Sau đó, Ngài hãy nói, 'Tại sao Bà-la-môn này lại phản đối cuộc thảo luận về người Vajji?'. Vào ban ngày, tôi sẽ gửi quà cho họ, hãy bắt giữ những món quà đó, và Ngài, hãy quy tội cho tôi, nhưng không trói buộc, đánh đập…, mà chỉ cạo trọc đầu tôi và đuổi tôi ra khỏi thành. Sau đó, tôi sẽ nói, 'Tôi đã xây dựng tường thành và hào cho thành của Ngài, tôi biết chỗ yếu và chỗ nông sâu, không lâu nữa tôi sẽ làm cho nó thẳng'. Nghe vậy, Ngài hãy nói, 'Hãy đi đi'". Vua đã làm tất cả.

Các Tỳ-kheo Licchavi nghe tin [Vassakāra] rời đi, liền nói: "Tên Bà-la-môn đó là một kẻ xảo trá, đừng để hắn qua sông Hằng." Khi một số người trong số họ nói: "Có lẽ hắn làm vậy vì những lời lẽ liên quan đến chúng ta," thì họ bảo: "Này các đạo hữu, vậy thì, hãy để hắn đến." Hắn đến, gặp các Tỳ-kheo Licchavi, khi được hỏi: "Ngươi đến đây làm gì?" Hắn liền kể lại sự việc. Các Tỳ-kheo Licchavi nói: "Vì một chuyện nhỏ nhặt như vậy mà trừng phạt nặng nề như thế thì không đúng." Rồi họ hỏi: "Ngươi giữ chức vụ gì ở đó?" "Tôi là quan đại thần chuyên trách việc phân xử." [Họ bảo:] "Ngươi hãy giữ chức vụ đó ở đây." Hắn phân xử còn giỏi hơn trước, các vương tử đến chỗ hắn học nghề.

Hắn, với tài đức đã được củng cố, một hôm dẫn một Tỳ-kheo Licchavi đi đến một nơi vắng vẻ rồi hỏi: "Các thiếu niên có cày ruộng không?" Đáp: "Có, họ có cày." "Có dùng hai con bò để kéo cày không?" Đáp: "Có, họ dùng hai con bò để kéo cày." Nói xong bấy nhiêu đó, hắn quay về. Sau đó, một người khác hỏi hắn: "Vị thầy đã nói gì?" Nghe hắn thuật lại, người kia không tin, nói: "Hắn không nói đúng sự thật cho ta nghe," rồi sinh bất hòa với hắn. Vào một ngày khác, người Bà-la-môn dẫn một Tỳ-kheo Licchavi khác đến một nơi vắng vẻ, hỏi: "Ngươi ăn cơm với món gì?" Rồi quay về. Người kia cũng bị một người khác hỏi, không tin lời hắn, nên cũng sinh bất hòa. Vào một ngày khác nữa, người Bà-la-môn dẫn một Tỳ-kheo Licchavi đến một nơi vắng vẻ rồi hỏi: "Nghe nói ngươi rất nghèo khổ phải không?" Khi được hỏi ai nói vậy, hắn đáp là Tỳ-kheo Licchavi nọ. Lại dẫn một người khác đến một nơi vắng vẻ, hỏi: "Nghe nói ngươi nhát gan phải không?" Ai nói vậy? Tỳ-kheo Licchavi nọ. Cứ như vậy, hắn nói với người này những điều mà người kia không hề nói, trong vòng ba năm, hắn làm cho các vị vua đó bất hòa với nhau đến nỗi không có hai người nào đi chung một đường. Sau đó, hắn cho đánh trống hội họp. Các Tỳ-kheo Licchavi nói: "Các vị có quyền thế hãy đến họp, các vị anh hùng hãy đến họp," nhưng không ai đến họp.

Người Bà-la-môn liền gửi tin cho vua: "Đây là thời điểm thích hợp, xin bệ hạ hãy mau đến." Nghe tin, vua liền cho đánh trống xuất quân. Dân Vesāli nghe tin, liền cho đánh trống báo động: "Chúng ta sẽ không để cho vua qua sông Hằng." Nghe vậy, họ cũng nói: "Các vị vua anh hùng hãy đi," v.v., nhưng không ai đến họp. "Chúng ta sẽ không cho vào thành, sẽ đóng chặt các cổng thành." [Họ] cho đánh trống, nhưng không một ai đến họp. [Vua] tiến vào bằng các cổng thành bỏ ngỏ, gây ra tai họa cho tất cả mọi người, rồi ra đi.

*Phần Chú Giải về Các Pháp Bất Thối Đọa của Tỳ-kheo*

136. Bấy giờ, khi Đức Thế Tôn vừa rời đi không lâu, v.v... *tập hợp lại* nghĩa là phái người đến các trú xứ xa xôi có các vị thần thông, còn ở các trú xứ gần thì tự mình đi, nói: "Các vị hữu, hãy tập hợp lại; Đức Thế Tôn muốn các vị tập hợp." *Không suy thoái* nghĩa là làm cho không suy thoái, là nhân của sự tăng trưởng. *Ta sẽ giảng các pháp*: Ta sẽ trình bày rõ ràng, như thể làm cho ngàn mặt trăng, ngàn mặt trời mọc lên, như thể thắp sáng ngàn ngọn đèn dầu trong căn nhà có bốn phòng.

Trong đó, *thường xuyên tụ họp* thì giống như điều đã nói trong bảy pháp bất thối đọa của người Vajjī. Ở đây cũng vậy, những người không thường xuyên tụ họp thì không nghe thông báo được gửi đến các nơi. Do đó, họ không biết: "Ranh giới trú xứ kia đang lộn xộn, lễ Bố-tát và lễ Tự tứ bị đình trệ, ở nơi kia các Tỳ-kheo đang làm các việc như chữa bệnh, làm sứ giả, v.v..., quen thói xin xỏ, sống bằng nghề cúng dường hoa, v.v..." Các Tỳ-kheo ác, biết rằng "Tăng chúng buông lung", liền tụ tập lại làm cho giáo pháp suy đồi. Còn những người thường xuyên tụ họp thì nghe được tin tức đó, bèn phái Tăng chúng đến chấn chỉnh ranh giới, duy trì lễ Bố-tát, lễ Tự tứ, v.v..., ở những nơi tà mạng đang thịnh hành, họ phái các vị theo Thánh chủng đến giảng về Thánh chủng, khiến các Tỳ-kheo ác bị các vị trì luật khiển trách. Các Tỳ-kheo ác, [nghĩ rằng:] "Tăng chúng không buông lung, chúng ta không thể sống theo phe phái được," liền tan rã bỏ đi. Như vậy, ở đây cần phải biết về sự suy thoái và tăng trưởng.

*Đoàn kết*, v.v... Vì muốn gìn giữ bảo tháp, hoặc vì muốn lợp lại điện thờ Bồ-đề, nhà Bố-tát, hoặc vì muốn thiết lập quy ước, hoặc vì muốn ban lời giáo huấn, khi trống hoặc chuông được đánh lên báo hiệu: "Tăng chúng hãy tụ họp," mà [có vị] gây trở ngại: "Tôi có việc may y, tôi cần phải nung bát, tôi có việc xây dựng mới," thì không gọi là đoàn kết tụ họp. Còn những vị gác lại tất cả công việc đó, [nghĩ rằng:] "Ta phải đi trước, ta phải đi trước," cùng nhau tụ họp một lượt, thì gọi là đoàn kết tụ họp. Còn những vị đã tụ họp, sau khi suy nghĩ, bàn bạc, làm xong việc cần làm, mà không cùng nhau giải tán một lượt, thì không gọi là đoàn kết giải tán. Vì khi giải tán như vậy, những vị đi trước nghĩ: "Chúng ta chỉ nghe chuyện bên ngoài, bây giờ sẽ có chuyện phân xử." Còn những vị cùng nhau giải tán một lượt thì gọi là đoàn kết giải tán. Hơn nữa, khi nghe: "Ở nơi kia, ranh giới trú xứ lộn xộn, lễ Bố-tát và lễ Tự tứ bị đình trệ, ở nơi kia các Tỳ-kheo ác làm các việc như chữa bệnh, v.v... đang lộng hành," khi được hỏi: "Ai sẽ đi khiển trách họ?" Mà nói: "Tôi đi trước, tôi đi trước," rồi đi, thì cũng gọi là đoàn kết giải tán.

Còn khi thấy khách tăng đến, mà không nói: "Hãy đến phòng này, hãy đến phòng kia, vị này là ai?" Mà tất cả đều làm phận sự, khi thấy vị có y bát cũ rách, liền tìm y bát cho vị ấy theo hạnh khất thực, khi có vị bệnh, liền tìm thuốc men cho vị bệnh, không bỏ rơi vị bệnh như kẻ không nơi nương tựa, không bảo: "Hãy đến phòng kia, hãy đến phòng nọ," mà chăm sóc ở phòng của mình, khi có một vấn đề khó khăn, liền tìm một Tỳ-kheo có trí tuệ, nhờ vị ấy giải quyết vấn đề đó, thì cũng gọi là đoàn kết làm các việc của Tăng chúng.

*Không ban hành điều chưa được ban hành*, v.v... Những vị ban hành quy ước hoặc giới điều mới, phi pháp, thì gọi là ban hành điều chưa được ban hành, giống như các Tỳ-kheo ở Sāvatthī trong câu chuyện cũ được san định. Những vị làm hiển lộ giáo pháp phi Chánh pháp, phi Luật, thì gọi là hủy bỏ điều đã được ban hành, giống như các Tỳ-kheo thuộc dòng Vajjiputta ở Vesāli khi Đức Thế Tôn nhập Niết-bàn được một trăm năm. Còn những vị cố ý phạm các học giới từ tiểu đến cực tiểu, thì gọi là không sống theo các học giới đã được ban hành, giống như Assaji và Punabbasuka. Còn những vị không ban hành quy ước hoặc giới điều mới, làm hiển lộ giáo pháp từ Chánh pháp và Luật, không hủy bỏ các học giới từ tiểu đến cực tiểu, thì gọi là không ban hành điều chưa được ban hành, không hủy bỏ điều đã được ban hành, sống theo các học giới đã được ban hành, giống như Trưởng lão Upasena, và Trưởng lão Yasa con của Kākaṇḍaka.

"Bạch các Đại đức, xin Tăng chúng lắng nghe, các học giới của chúng ta đã trở nên thế tục, người cư sĩ cũng biết, 'Điều này thích hợp cho các Sa-môn Thích tử, điều này không thích hợp cho các ông.' Nếu chúng ta hủy bỏ các học giới từ tiểu đến cực tiểu, sẽ có người nói: 'Giới điều của Sa-môn Gotama ban hành cho các đệ tử chỉ có giá trị trong thời gian ngắn, khi bậc Đạo sư của họ còn tại thế, thì họ tuân giữ các học giới. Khi bậc Đạo sư của họ đã nhập Niết-bàn, thì bây giờ họ không tuân giữ các học giới nữa.' Nếu Tăng chúng thấy là hợp thời, xin Tăng chúng không ban hành điều chưa được ban hành, không hủy bỏ điều đã được ban hành, sống theo các học giới đã được ban hành." (Vin.Cv.442)

Giống như Trưởng lão Mahākassapa đã thiết lập truyền thống này. *Chỉ có sự tăng trưởng*, tức là chỉ có sự tăng trưởng về các đức tính như giới, v.v..., chứ không có sự suy thoái.

"Chư Trưởng lão" nghĩa là những vị đã đạt đến sự kiên cố, đầy đủ các phẩm chất làm nên một vị Trưởng lão. "Biết nhiều đêm" nghĩa là thông hiểu lâu ngày. "Xuất gia đã lâu" nghĩa là những vị này đã xuất gia từ lâu. "Là cha của Tăng chúng" nghĩa là đứng ở vị trí cha của Tăng chúng. Vì đứng ở vị trí cha, hướng dẫn Tăng chúng bằng cách đi đầu trong ba học giới (giới, định, tuệ) nên là "những vị lãnh đạo Tăng chúng".

Những người không làm những việc cúng dường… đối với các vị ấy, hoặc không đến hầu hạ hai ba lần để nghe lời giáo huấn, thì các vị ấy cũng không cho họ lời giáo huấn, không nói những câu chuyện theo truyền thống, không dạy những pháp môn cốt tủy. Do đó, họ bị suy giảm các phẩm chất như giới hạnh… và bảy Thánh tài. Còn những người làm những việc cúng dường… đối với các vị ấy, đến hầu hạ, thì các vị ấy cho họ lời giáo huấn. Các vị ấy nói những câu chuyện theo truyền thống rằng: “Ngươi nên tiến tới như thế này, nên lui lại như thế này, nên nhìn như thế này, nên nhìn quanh như thế này, nên co lại như thế này, nên duỗi ra như thế này, nên mang y Tăng-già-lê, bát và y như thế này,” dạy những pháp môn cốt tủy, khuyến giáo bằng mười ba pháp khổ hạnh và mười đề tài câu chuyện. Những người ấy an trú trong lời giáo huấn của các vị ấy, tăng trưởng các phẩm chất như giới hạnh… và đạt đến mục đích của Sa-môn hạnh. Ở đây, sự suy giảm và tăng trưởng cần phải được hiểu như vậy.

"Sự tái sinh" (punabbhava) là sự ban cho sự tái sinh. "Có khuynh hướng tái sinh" (ponobbhavika) nghĩa là có giới hạnh đưa đến sự tái sinh, nghĩa là có khuynh hướng cho sự tái sinh, vì thế gọi là "có khuynh hướng tái sinh" (ponobbhavikāya). "Không đi vào sự chi phối" nghĩa là những người nào đi từ làng này sang làng khác theo sát những người hộ trì vì bốn món vật dụng, thì những người ấy gọi là đi vào sự chi phối của ái ấy, những người khác thì không. Ở đây, sự suy giảm và tăng trưởng đã rõ ràng.

"Ở trú xứ rừng" (Āraññakesu) nghĩa là những trú xứ cách làng ít nhất năm trăm cây cung. "Còn tham luyến" (Sāpekkhā) nghĩa là còn tham ái, còn luyến ái. Vì ở trú xứ gần làng, dù có nhập thiền, vừa xuất thiền liền nghe tiếng người nữ, người nam, trẻ con…, do đó, dù đã chứng đắc, vị ấy cũng bị suy giảm. Còn ở trong rừng, sau khi ngủ dậy, vị ấy nghe tiếng sư tử, cọp, công…, do đó, vị ấy có được hỷ lạc của người ở rừng, nhờ chiêm nghiệm điều đó, vị ấy chứng đắc quả vị tối thượng. Như vậy, Đức Thế Tôn ca ngợi vị Tỳ-kheo dù không nhập thiền ở trú xứ gần làng, chỉ ngủ trong rừng. Vì thế, dựa vào lợi ích ấy, Ngài nói: "sẽ còn tham luyến ở trú xứ rừng".

"sẽ an trú chánh niệm ngay nơi tự thân" nghĩa là sẽ an trú chánh niệm trong nội tâm của chính mình. "Có giới hạnh khả ái" (Pesalā) nghĩa là có giới hạnh đáng yêu. Ở đây, những người thường trú không muốn các bạn đồng phạm hạnh đến là những người không có lòng tin, không tịnh tín. Họ không làm những việc như ra đón, nhận lấy bát, y, trải chỗ ngồi, cầm quạt… đối với các vị Tỳ-kheo đã đến, nên tiếng xấu của họ lan truyền rằng: “Các Tỳ-kheo trú ở trú xứ ấy không có lòng tin, không tịnh tín, không làm phận sự đối với những người vào trú xứ”. Nghe vậy, các vị Tỳ-kheo xuất gia, dù đi ngang qua cửa trú xứ, cũng không vào trú xứ. Như vậy, đối với những vị chưa đến, thì không đến nữa. Còn đối với những vị đã đến, khi không có sự an ổn, dù những vị không biết mà đến, họ nghĩ: “Chúng ta đến với ý định sẽ ở lại, nhưng với cách cư xử này của những người thường trú này, ai sẽ ở lại được?”, rồi ra đi. Như vậy, trú xứ ấy không còn là chỗ ở của các Tỳ-kheo khác. Vì vậy, những người thường trú không được thấy các vị có giới hạnh, không được giải tỏa nghi ngờ, không được người chỉ dạy về oai nghi, không được nghe pháp ngọt ngào, họ không được học pháp chưa được học, không được tụng đọc pháp đã học. Như vậy, họ chỉ có sự suy giảm, không có sự tăng trưởng.

Còn những người muốn các bạn đồng phạm hạnh đến, họ có lòng tin, tịnh tín, làm những việc như ra đón… các bạn đồng phạm hạnh đã đến, trải chỗ ở và cho họ, nhận lấy rồi đi khất thực, giải tỏa nghi ngờ, được nghe pháp ngọt ngào. Rồi tiếng tốt của họ lan truyền rằng: “Các Tỳ-kheo trú ở trú xứ ấy có lòng tin, tịnh tín, đầy đủ phận sự, có lòng giúp đỡ”. Nghe vậy, các Tỳ-kheo từ xa cũng đến, những người thường trú làm phận sự đối với họ, đi đến gần, đảnh lễ vị Trưởng lão khách, ngồi xuống, nhận chỗ ngồi gần vị nhỏ hạ hơn. Sau khi ngồi, họ hỏi: “Các vị sẽ ở lại trú xứ này hay sẽ đi?”. Khi được trả lời: ‘Sẽ đi’, họ nói: “Trú xứ an ổn, dễ khất thực” và những lời khác, không để cho đi. Nếu là vị Luật sư, họ học Luật gần vị ấy. Nếu là vị Kinh sư…, họ học các pháp ấy gần vị ấy. An trú trong lời giáo huấn của các vị Trưởng lão khách, họ chứng quả A-la-hán cùng với các Tuệ phân tích. Các vị khách nói: “Chúng ta đến với ý định ở lại một hai ngày, nhưng vì sự cộng trú an ổn này, chúng ta sẽ ở lại mười hai năm”. Ở đây, sự suy giảm và tăng trưởng cần phải được hiểu như vậy.

137. Trong nhóm bảy điều thứ hai, "thích làm việc" (kammārāmā) là những người xem công việc (kamma) là nơi vui thích (ārāma). "Vui thích trong việc làm" (kammaratā) là vui thích trong công việc. "Chuyên tâm thích làm việc" (Kammārāmatamanuyuttā) nghĩa là chuyên cần, nỗ lực, chuyên tâm. Ở đây, công việc (kamma) được gọi là những việc cần phải làm. Đó là những việc như: xem xét y, làm y, gia cố, hộp kim, túi bát, vải không viền, dây lưng, đồ lọc nước, đồ đựng, đế lót chân, làm chổi… Vì có người làm những việc này suốt cả ngày chỉ làm những việc này. Liên quan đến điều này, có sự ngăn cản. Còn người nào làm những việc này vào thời gian làm những việc này, vào thời gian học thuộc lòng thì học thuộc lòng, vào thời gian tụng đọc thì tụng đọc, vào thời gian làm phận sự ở bảo tháp và sân bảo tháp thì làm phận sự ở bảo tháp và sân bảo tháp, vào thời gian tác ý thì tác ý, thì người ấy không gọi là "thích làm việc".

"Không thích nói chuyện" (Na bhassārāmā): Ở đây, người nào suốt ngày đêm nói chuyện phô trương về sắc đẹp của người nữ, sắc đẹp của người nam…, thì người ấy không có sự chấm dứt trong những câu chuyện như vậy, người này gọi là "thích nói chuyện". Còn người nào ngày đêm nói pháp, giải đáp câu hỏi, thì người này ít nói chuyện, có sự chấm dứt trong việc nói chuyện. Vì sao? Vì có lời dạy rằng: “Này các Tỳ-kheo, có hai việc cần phải làm khi các ngươi tụ họp lại – hoặc là nói pháp, hoặc là im lặng bậc Thánh” (Trung Bộ Kinh, tập I, trang 273).

"Không thích ngủ nghỉ" (Na niddārāmā): Ở đây, người nào dù đi, đứng, nằm cũng bị hôn trầm, thùy miên chi phối, chỉ ngủ, thì người này gọi là "thích ngủ nghỉ". Còn người nào do thân bệnh do nghiệp, tâm rơi vào hữu phần (bhavaṅga), thì người này không phải là "thích ngủ nghỉ". Vì vậy, Ngài nói: “Này Aggivessana, Ta biết vào tháng cuối mùa nóng, sau khi thọ thực, đi khất thực trở về, trải y Tăng-già-lê gấp làm bốn, nằm nghiêng bên phải, chánh niệm, tỉnh giác, nhập giấc ngủ” (Trung Bộ Kinh, tập I, trang 387).

"Không thích giao du" (Na saṅgaṇikārāmā): Ở đây, người nào chỉ sống chung với một người có người thứ hai, với hai người có người thứ ba, với ba người có người thứ tư, không có được sự thích thú khi ở một mình, thì người này gọi là "thích giao du". Còn người nào có được sự thích thú khi ở một mình trong bốn oai nghi, thì người này không phải là "thích giao du".

"Không có ác dục" (Napāpicchā): Ở đây, những người có giới ác, đầy đủ dục vọng mong cầu sự tán dương không thật, gọi là "có ác dục".

"Không có bạn bè ác…": Những người có bạn bè ác gọi là "có bạn bè ác". Những người có bạn cùng đi trong bốn oai nghi, cùng đi đến ác đạo gọi là "có bạn bè ác". Vì có khuynh hướng, thiên về, hướng về ác, đắm chìm trong ác nên gọi là "theo bạn ác".

"Không dừng lại giữa chừng" (Oramattakena): "giữa chừng" (antarā) nghĩa là chưa chứng quả A-la-hán. "Sự chấm dứt" (vosānaṃ) là trạng thái hoàn tất – sự dừng lại, sự chấm dứt công việc với ý nghĩ rằng “bấy nhiêu đây là đủ”. Ý nghĩa được nói ở đây là: "Cho đến khi nào chưa chấm dứt chỉ với sự thanh tịnh giới hạnh, hoặc chỉ với tuệ Minh sát, hoặc chỉ với thiền, hoặc chỉ với quả Dự lưu, hoặc chỉ với quả Nhất lai, hoặc chỉ với quả Bất lai, thì chỉ có sự tăng trưởng, không có sự suy giảm cho các Tỳ-kheo".

138. Trong nhóm bảy pháp thứ ba, "tín" (saddhāti) nghĩa là具足 lòng tin. Có bốn loại tín: Tín do truyền thống (āgamanīyasaddhā), tín do chứng ngộ (adhigamasaddhā), tín do tịnh tín (pasādasaddhā), và tín do hướng tâm quyết định (okappanasaddhā). Trong đó, tín do truyền thống là của các vị Bồ-tát Toàn Giác. Tín do chứng ngộ là của các bậc Thánh nhân. Tín phát sinh khi nghe đến Phật, Pháp, Tăng là tín do tịnh tín. Tín do hướng tâm, quyết định tin tưởng là tín do hướng tâm quyết định. Ở đây, ý nói đến cả hai loại sau. Vì具足 lòng tin như vậy nên được giải thoát nhờ lòng tin, giống như Tôn giả Vakkali. Vị ấy đã thực hiện các bổn phận tại sân bảo tháp (cetiyaṅgaṇa), tại sân cây Bồ-đề (bodhiyaṅgaṇa). Vị ấy chu toàn tất cả các bổn phận, như bổn phận đối với thầy tế độ (upajjhāya), bổn phận đối với thầy giáo thọ (ācariya), v.v... "Có tàm" (Hirimanāti) nghĩa là có tâm biết hổ thẹn, đặc tính là nhờm gớm điều ác. "Có quý" (Ottappīti) nghĩa là具足 sự sợ hãi, đặc tính là kinh sợ điều ác. "Đa văn" (Bahussutāti), ở đây có hai hạng đa văn: đa văn về học pháp (pariyatti) và đa văn về chứng pháp (paṭivedha). Học pháp (Pariyatti) là Tam Tạng. Chứng pháp (Paṭivedha) là chứng ngộ chân lý. Ở đây, ý nói đến học pháp. Người nào thông suốt học pháp, người đó là bậc đa văn. Vị ấy có bốn hạng: vị có thể thoát khỏi sự nương nhờ (nissayamuccanaka), vị phục vụ hội chúng (parisupaṭṭhāka), vị giáo giới Tỳ-kheo-ni (bhikkhunovādako), vị đa văn về mọi phương diện (sabbatthakabahussuta). Ba hạng đa văn đầu tiên nên được hiểu theo như đã trình bày trong *Samantapāsādikā*, phần Chú giải Luật, chương Giáo giới (*Ovādavagga*). Bậc đa văn về mọi phương diện thì giống như Tôn giả Ānanda. Ở đây, ý nói đến các vị này. "Tinh cần không biếng nhác" (Āraddhavīriyāti) nghĩa là những vị đã phát khởi thân tinh cần và tâm tinh cần. Trong đó, những vị đoạn trừ sự giao thiệp của thân, chuyên nhất trong bốn oai nghi, nhờ tám pháp phát cần (aṭṭhaārabbhavatthu), thì gọi là đã phát khởi thân tinh cần. Những vị đoạn trừ sự giao thiệp của tâm, chuyên nhất nhờ tám thiền chứng (aṭṭhasamāpatti), không để cho phiền não sanh khởi trong lúc đi có cơ hội trụ lại, không để cho phiền não sanh khởi trong lúc đứng có cơ hội ngồi, không để cho phiền não sanh khởi trong lúc ngồi có cơ hội nằm, mà ngay trong lúc phiền não vừa sanh, liền nhiếp phục chúng, thì gọi là đã phát khởi tâm tinh cần. "Niệm luôn được an trú" (Upaṭṭhitassatīti) là những vị có thể nhớ lại và hồi tưởng những việc đã làm từ lâu, như các vị Trưởng lão Mahāgatimbaya, Trưởng lão Dīghabhāṇaka Abhaya và Trưởng lão Tipiṭaka Cūḷābhaya. Tương truyền, vào ngày thứ năm sau khi sanh, Trưởng lão Mahāgatimbaya thấy con quạ đang há mỏ trong mâm cơm cúng dường, bèn kêu lên "Huṃ, huṃ!". Về sau, khi đã làm Trưởng lão, được chư Tỳ-kheo hỏi: "Bạch Ngài, Ngài bắt đầu nhớ từ khi nào?", Ngài trả lời: "Này các Hiền giả, từ ngày thứ năm sau khi sanh, khi ta phát ra tiếng kêu." Vào ngày thứ chín sau khi Trưởng lão Dīghabhāṇaka Abhaya được sanh ra, mẹ Ngài cúi xuống định hôn Ngài, thì búi tóc của bà bị sút ra. Những đóa hoa nhài to bằng nắm tay rơi trên ngực của đứa bé, làm cho đứa bé đau đớn. Về sau, khi đã làm Trưởng lão, được hỏi: "Bạch Ngài, Ngài bắt đầu nhớ từ khi nào?", Ngài trả lời: "Từ ngày thứ chín sau khi sanh." Trưởng lão Tipiṭaka Cūḷābhaya nói: "Này các Hiền giả, có thể nào đóng ba cổng thành Anurādhapura, cho dân chúng ra vào bằng một cổng, rồi hỏi: 'Ngươi tên gì? Ngươi tên gì?', đến chiều tối, không cần hỏi lại, mà vẫn có thể nhận ra tên của họ không?". Vì vậy, nói "niệm luôn được an trú" là chỉ cho những vị Tỳ-kheo như vậy. "Có trí tuệ" (Paññavantoti) là những vị具足 trí tuệ quán xét sự sanh diệt của năm uẩn. Hơn nữa, hai thuật ngữ này chỉ cho các vị Tỳ-kheo hành thiền Minh Sát, tức là chánh niệm và tuệ Minh Sát, là những tư lương của thiền Minh Sát. 139. Trong nhóm bảy pháp thứ tư, "niệm giác chi chính là niệm giác chi" (satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgoti). Cách hiểu này cũng áp dụng cho tất cả các chi phần còn lại. Trong đó, niệm giác chi có đặc tính là an trú (upaṭṭhāna). Trạch pháp giác chi có đặc tính là trạch pháp (pavicaya). Tinh tấn giác chi có đặc tính là sách tấn (paggaha). Hỷ giác chi có đặc tính là sung mãn (pharaṇa). Khinh an giác chi có đặc tính là an tịnh (upasamalakkhaṇo). Định giác chi có đặc tính là không tán loạn (avikkhepa). Xả giác chi có đặc tính là quán xét (paṭisaṅkhāna). "Sẽ tu tập" (Bhāvessantīti) nghĩa là sẽ làm tăng trưởng, làm cho lớn mạnh, bằng cách làm cho niệm giác chi sanh khởi nhờ bốn nhân duyên, trạch pháp giác chi sanh khởi nhờ sáu nhân duyên, tinh tấn giác chi sanh khởi nhờ chín nhân duyên, hỷ giác chi sanh khởi nhờ mười nhân duyên, khinh an giác chi sanh khởi nhờ bảy nhân duyên, định giác chi sanh khởi nhờ mười nhân duyên, xả giác chi sanh khởi nhờ năm nhân duyên. Ở đây, Đức Thế Tôn đã trình bày các giác chi thuộc thế gian và xuất thế gian, liên hệ đến thiền Minh Sát, đạo và quả. 140. Trong nhóm bảy pháp thứ năm, "vô thường tưởng" (aniccasaññāti) là tưởng sanh cùng với quán vô thường. Cách hiểu này cũng áp dụng cho vô ngã tưởng (anattasaññā), v.v... Bảy pháp này cũng là thiền Minh Sát thuộc thế gian. Nên biết rằng, ở đây, có hai pháp thuộc xuất thế gian, vì có câu: "Cái này là tịch tịnh, cái này là thù thắng, tức là sự an tịnh tất cả hành, xả ly, vô tham, đoạn diệt" (A. ix. 36). 141. Trong nhóm sáu pháp, "thân nghiệp từ ái" (mettaṃ kāyakammanti) là thân nghiệp được thực hiện với tâm từ. Cách hiểu này cũng áp dụng cho khẩu nghiệp (vacīkamma) và ý nghiệp (manokamma). Những pháp này tuy được nói đến trong trường hợp của chư Tỳ-kheo, nhưng cũng có thể áp dụng cho người tại gia. Thân nghiệp từ ái của chư Tỳ-kheo là thực hành viên mãn các pháp uy nghi tế hạnh (ābisamācārikadhamma) với tâm từ. Thân nghiệp từ ái của người tại gia là đi đến để đảnh lễ bảo tháp, đảnh lễ cây Bồ-đề, thỉnh Tăng; khi thấy vị Tỳ-kheo đi vào làng để khất thực, liền ra nghênh đón, nhận bình bát, sắp đặt chỗ ngồi, đi theo sau, v.v... Khẩu nghiệp từ ái của chư Tỳ-kheo là ban hành các học giới về oai nghi, các học giới đã được chế định, giảng giải các đề mục nghiệp xứ (kammaṭṭhāna), thuyết pháp, giảng dạy Tam Tạng Thánh Điển với tâm từ. Khẩu nghiệp từ ái của người tại gia là khi nói: "Chúng ta hãy đi đảnh lễ bảo tháp, chúng ta hãy đi đảnh lễ cây Bồ-đề, chúng ta sẽ nghe pháp, chúng ta sẽ cúng đèn, cúng hoa, cúng hương, chúng ta sẽ thọ trì ba thiện hạnh, chúng ta sẽ cúng dường vật thực theo thẻ (salākabhatta), v.v..., chúng ta sẽ cúng dường vật dụng an cư mùa mưa (vassavāsika), hôm nay chúng ta sẽ cúng dường bốn vật dụng cho chư Tăng, quý vị hãy chuẩn bị các món ăn, v.v..., để cúng dường khi thỉnh Tăng, hãy sắp đặt chỗ ngồi, hãy chuẩn bị nước uống, hãy đi nghênh đón chư Tăng, hãy mời chư Tăng an tọa vào những chỗ đã được sắp đặt, hãy hoan hỷ, hãy phát tâm dõng mãnh, hãy làm các phận sự phục vụ", v.v... Ý nghiệp từ ái của chư Tỳ-kheo là sau khi thức dậy vào buổi sáng sớm, sau khi chăm sóc thân thể, làm các phận sự tại sân bảo tháp, v.v..., ngồi tại một nơi thanh vắng, suy nghĩ: "Mong chư Tỳ-kheo trong trú xứ này được an lạc, không oan trái, không khổ não." Ý nghiệp từ ái của người tại gia là suy nghĩ: "Mong chư Tăng được an lạc, không oan trái, không khổ não." "Trước mặt và sau lưng" (Āvi ceva raho cāti) nghĩa là khi có mặt và khi vắng mặt. Trong đó, thân nghiệp từ ái khi có mặt là cùng với các vị Tỳ-kheo mới xuất gia làm các công việc như may y, v.v... Thân nghiệp từ ái khi có mặt đối với các vị Trưởng lão là tất cả các phận sự hầu hạ, như rửa chân, đảnh lễ, quạt, v.v... Thân nghiệp từ ái khi vắng mặt là gìn giữ cẩn thận các vật dụng như đồ gỗ, v.v..., đã được cất giữ không đúng chỗ bởi các vị kia, không khinh chê, mà xem như chính mình đã cất giữ không đúng chỗ. Khẩu nghiệp từ ái khi có mặt là gọi tên, như "Tôn giả Devatthera, Tôn giả Tissatthera". Khẩu nghiệp từ ái khi vắng mặt là khi vị ấy không có mặt trong trú xứ, người hỏi thăm sẽ nói: "Tôn giả Devatthera của chúng ta đâu rồi? Tôn giả Tissatthera của chúng ta đâu rồi? Khi nào các Ngài ấy sẽ trở về?", nói với sự luyến ái. Ý nghiệp từ ái khi có mặt là mở to đôi mắt thấm nhuần lòng từ ái và স্নেহ mến, nhìn với gương mặt hoan hỷ. Ý nghiệp từ ái khi vắng mặt là nghĩ tưởng: "Mong Tôn giả Devatthera, Tôn giả Tissatthera được mạnh khỏe, không bệnh tật."

Lợi ích là các vật dụng như y, v.v., đã nhận được các vật dụng cần thiết. Đúng pháp nghĩa là tránh tà mạng với các hình thức lừa đảo, v.v., và có được [vật phẩm] một cách đúng pháp, một cách công bằng, theo hạnh khất thực. Thậm chí đến mức tối thiểu trong bát nghĩa là phần cuối cùng, lượng nhỏ thức ăn vừa đủ hai lần xúc, nằm gọn trong bát. Không hưởng riêng phần nghĩa là có hai loại chia phần: chia phần vật chất và chia phần theo người. Trong đó, chia phần vật chất là chia với ý nghĩ rằng: "Ta sẽ cho ngần này, ta sẽ không cho ngần này". Chia phần theo người là chia với ý nghĩ rằng: "Ta sẽ cho người này, ta sẽ không cho người kia". Người không thực hiện cả hai cách chia phần ấy, mà thọ dụng phần không chia, người này được gọi là không hưởng riêng phần.

Hưởng chung với các vị đồng phạm hạnh có giới đức, đây là đặc điểm của việc hưởng chung, bất cứ thứ gì tốt đẹp có được, vị ấy không hề cho người thế tục, không cho với ý đồ mong cầu lợi lộc bằng lợi lộc, cũng không tự mình thọ dụng, và khi nhận lấy, vị ấy nhận với ý nghĩ rằng: "Mong rằng đây là vật chung của Tăng", sau đó đánh chuông và xem [vật phẩm] ấy như vật thuộc về Tăng, cần phải thọ dụng chung.

Nhưng ai làm trọn pháp cần phải thực hành này (sāraṇīyadhamma), ai không làm trọn? Kẻ ác giới chắc chắn không làm trọn. Vì những người có giới đức không nhận vật thuộc về người ấy. Nhưng người có giới thanh tịnh, không làm cho hạnh bị đứt đoạn, thì làm trọn. Và đây là hạnh – người nào cho riêng, chẳng hạn, cho mẹ hoặc cha hoặc thầy tế độ, v.v., người ấy cho vật đáng cho, nhưng pháp cần phải thực hành của người ấy không có, đó được gọi là lo lắng cho các mối bận tâm. Pháp cần phải thực hành chỉ thích hợp cho người đã từ bỏ các mối bận tâm. Nhưng người ấy, khi cho riêng, nên cho người bệnh, người phục vụ người bệnh, người mới đến, người sắp đi, và người mới xuất gia chưa biết cách nhận y và bát của Tăng. Sau khi đã cho những vị này, từ vị Trưởng lão trở đi, vị ấy lấy bao nhiêu, thì nên cho bấy nhiêu mà không cho ít hơn một chút. Nếu không còn lại gì, vị ấy lại đi khất thực, từ vị Trưởng lão trở đi, bất cứ vật gì tốt đẹp, nên cho, phần còn lại thì thọ dụng. Vì [có từ] "với các vị đồng phạm hạnh có giới đức", nên cũng thích hợp để không cho người ác giới.

Pháp cần phải thực hành này được thực hiện trọn vẹn bởi hội chúng khéo tu tập, không phải bởi hội chúng không tu tập. Vì trong hội chúng khéo tu tập, ai nhận được từ người khác, người ấy không nhận. Ngay cả khi không nhận được từ người khác, người ấy cũng chỉ nhận vừa đủ, không quá mức. Pháp cần phải thực hành này của vị ấy, người đi khất thực nhiều lần như vậy, cho đi những gì đã nhận được, được làm trọn trong mười hai năm, không ít hơn. Vì nếu trong năm thứ mười hai, người thực hành trọn vẹn pháp cần phải thực hành đặt bát đầy thức ăn khất thực trong nhà ăn, và đi tắm, vị Trưởng lão Tăng hỏi bát của ai, khi được trả lời "của người thực hành trọn vẹn pháp cần phải thực hành", vị ấy nói "hãy mang đến đây", xem xét tất cả thức ăn khất thực, thọ dụng xong, và đặt bát trống không, sau đó vị tỳ kheo ấy thấy bát trống không, và khởi lên sự bất mãn rằng "họ đã thọ dụng hết mà không chừa lại cho ta", pháp cần phải thực hành bị phá vỡ, phải làm trọn lại trong mười hai năm. Điều này giống như thời gian sống biệt trú của người ngoại đạo, một khi bị đứt đoạn, phải làm trọn lại. Nhưng người nào khởi lên sự hoan hỷ rằng "Thật là lợi ích cho ta, thật là khéo được cho ta, khi mà các vị đồng phạm hạnh thọ dụng vật trong bát của ta mà không cần hỏi", người ấy được gọi là đã làm trọn.

Người thực hành trọn vẹn pháp cần phải thực hành như vậy không hề có ganh tị, không hề có xan tham. Người ấy được mọi người yêu mến, dễ dàng có được vật dụng cần thiết, dù vật trong bát của người ấy được cho đi, cũng không cạn kiệt, ở nơi phân phát vật phẩm, người ấy nhận được vật phẩm tốt nhất, khi có nguy hiểm hoặc đói kém, chư thiên trở nên lo lắng.

Và đây là những câu chuyện – Nghe nói trưởng lão Tissa, trú ở Senagiri, sống gần làng Mahāgiri. Năm mươi vị trưởng lão trên đường đến Nāgadīpa để lễ bái bảo tháp, đi khất thực ở làng Girigāma, không nhận được gì, liền đi ra. Trưởng lão [Tissa] khi đi vào, thấy các vị ấy, liền hỏi: "Các ngài có nhận được gì không?". "Chúng tôi đã đi, này hiền giả". Vị ấy biết các vị ấy không nhận được gì, liền nói: "Các ngài hãy ở đây cho đến khi tôi đến". "Này hiền giả, chúng tôi năm mươi người không nhận được dù chỉ một chút thức ăn thấm ướt bát". "Các ngài, những người cư trú thường trực có khả năng, dù không nhận được gì, họ cũng biết những người cùng đường đi khất thực". Các vị trưởng lão đã chờ đợi. Trưởng lão đi vào làng. Ngay tại nhà đầu tiên, một nữ cư sĩ đã chuẩn bị cơm sữa, đứng chờ trưởng lão. Khi trưởng lão đến cửa, bà ấy liền đổ đầy bát, và dâng lên, vị ấy nhận lấy, đi đến chỗ các vị trưởng lão, và nói với vị Trưởng lão Tăng: "Các ngài, hãy nhận lấy". Vị trưởng lão [Tăng] – "Chừng ấy người chúng ta không nhận được gì, vị này nhanh chóng nhận được và đến, là thế nào?", nhìn mặt những vị còn lại. Trưởng lão [Tissa] hiểu được qua cách nhìn, liền nói: "Thức ăn khất thực này có được một cách đúng pháp, một cách công bằng, các ngài hãy nhận lấy mà không do dự", bắt đầu từ đó, cho tất cả đủ dùng, và tự mình cũng thọ dụng đủ dùng.

Sau khi xong việc thọ thực, các vị trưởng lão hỏi vị ấy: "Này hiền giả, khi nào vị chứng ngộ pháp siêu thế?". "Thưa các ngài, tôi không có pháp siêu thế". "Này hiền giả, vị là người chứng đắc thiền định?". "Thưa các ngài, tôi cũng không có điều này". "Này hiền giả, không phải là thần thông sao?". "Thưa các ngài, pháp cần phải thực hành của tôi đã được làm trọn, kể từ khi tôi làm trọn pháp ấy, cho dù có cả trăm ngàn tỳ kheo, vật trong bát cũng không cạn kiệt". Các vị ấy nghe xong, liền nói: "Lành thay, lành thay, bậc thiện nhân, điều này thật xứng đáng với ngài". Đây là câu chuyện về "vật trong bát không cạn kiệt".

Cũng chính trưởng lão ấy, đến nơi phát chẩn trong lễ hội lớn Giribhaṇḍa tại Cetiyapabbata, đã hỏi: "Vật phẩm tốt nhất ở đây là gì?". "Hai tấm vải choàng, thưa ngài". "Những vật này sẽ đến tay ta". Nghe vậy, vị quan đại thần tâu với vua: "Một vị trẻ tuổi nói như vậy". "Tâm của vị trẻ tuổi là như vậy, nhưng các tấm vải choàng mịn thích hợp cho các vị trưởng lão", nói xong, [vua] ra lệnh để lại [hai tấm vải choàng] để dâng cho các vị trưởng lão. Khi Tăng chúng theo thứ tự nhận lấy, dù các tấm vải choàng ấy được đặt trên đầu, chúng cũng không lên tay [các vị trưởng lão]. Những tấm khác thì lên tay. Nhưng khi đến lúc cho vị trẻ tuổi, chúng đã lên tay. Vị ấy đặt chúng vào tay vị trẻ tuổi, nhìn mặt vị quan đại thần, mời vị trẻ tuổi ngồi xuống, thực hiện việc bố thí, giải tán Tăng chúng, ngồi xuống gần vị trẻ tuổi, và nói: "Thưa ngài, khi nào ngài chứng ngộ pháp này?". Vị ấy dù nói theo cách khác, cũng không nói điều không có: "Thưa đại vương, tôi không có pháp siêu thế". "Thưa ngài, không phải ngài đã nói trước đó sao?". "Đúng vậy, thưa đại vương, tôi là người thực hành trọn vẹn pháp cần phải thực hành, kể từ khi tôi làm trọn pháp ấy, ở nơi phân phát vật phẩm, tôi nhận được vật phẩm tốt nhất". "Lành thay, lành thay, thưa ngài, điều này thật xứng đáng với ngài", [vua] đảnh lễ và ra đi. Đây là câu chuyện về "ở nơi phân phát vật phẩm, nhận được vật phẩm tốt nhất".

Trong thời kỳ nạn đói Brāhmaṇatissa, các vị tỳ kheo ni trú ở Bhātaragāma, đã bỏ đi mà không báo trước. Vào lúc gần sáng, vị trưởng lão ni nói: "Ngôi làng quá im ắng, hãy xem xét". Các vị tỳ kheo ni trẻ đi, biết tất cả đã đi, trở về báo cho vị trưởng lão ni. Bà ấy nghe xong, liền nói: "Các con đừng nghĩ đến việc họ đã đi, hãy nỗ lực trong việc học thuộc lòng, hỏi han, suy xét đúng đắn của mình". Nói xong, vào giờ khất thực, bà ấy khoác y, cùng với mười hai vị [tỳ kheo ni], đứng ở gốc cây nigrodha ở cổng làng. Vị thiên nữ trú ở cây đã cho mười hai vị tỳ kheo ni thức ăn khất thực, và nói: "Các sư cô, đừng đi nơi khác, hãy luôn đến đây". Vị trưởng lão ni có người em trai út tên là Nāgatthera, vị ấy – "Nạn đói lớn, không thể sống ở đây, ta sẽ đi qua bờ bên kia", cùng với mười hai vị [tỳ kheo], rời khỏi nơi cư trú của mình, thấy vị trưởng lão ni, [nghĩ] ta sẽ đi, [vị ấy] đến Bhātaragāma. Vị trưởng lão ni – nghe "các vị trưởng lão đã đến", đi đến chỗ các vị ấy, và hỏi có chuyện gì. Vị ấy kể lại sự việc. Bà ấy – "Hôm nay hãy ở lại trong tinh xá một ngày, ngày mai hãy đi". Các vị trưởng lão đi đến tinh xá.

Vào ngày hôm sau, vị Tỷ-kheo-ni sau khi đi khất thực ở dưới gốc cây, đến gặp Trưởng lão và thưa: "Xin Ngài thọ dụng phần vật thực này." Trưởng lão đáp: "Được thôi, này Therī." và im lặng đứng đó. (Vị Tỷ-kheo-ni thưa:) "Bạch Ngài, đây là vật thực đúng Pháp, xin Ngài đừng ngại ngần mà hãy thọ dụng." "Được thôi, này Therī." Nàng bèn cầm lấy bình bát và ném lên không trung. Chiếc bình bát lơ lửng trên không. Trưởng lão nói: "Dù có ở trên độ cao bảy cây thốt nốt thì đó vẫn là vật thực của Tỷ-kheo-ni, này Therī." Rồi ngài nói – "Sợ hãi không phải lúc nào cũng có, khi nỗi sợ đã lắng dịu, ta đang giảng về Thánh hạnh, 'Này vị khất sĩ, thọ dụng vật thực của Tỷ-kheo-ni rồi hãy tận hưởng ngày tháng', với ý nghĩ như vậy, đang cố gắng thuyết phục tâm, nhưng không thể được, hãy không phóng dật, này các Theriyo" và bước lên con đường đạo.

Vị thiên nữ ở cây cũng nghĩ: "Nếu Trưởng lão thọ dụng vật thực từ tay vị Tỷ-kheo-ni, ta sẽ không ngăn cản ngài. Nếu ngài không thọ dụng, ta sẽ ngăn cản ngài." Sau khi đứng suy nghĩ như vậy, thấy Trưởng lão ra đi, vị thiên nữ bèn xuống cây, cầm lấy bình bát, bạch rằng: "Bạch Ngài, xin hãy đưa bình bát," rồi cầm lấy bình bát, đưa Trưởng lão trở lại gốc cây, trải chỗ ngồi, dâng vật thực, sau khi Ngài thọ thực xong, vị thiên nữ đã thực hiện phận sự của mình, và hộ độ cho mười hai vị Tỷ-kheo-ni và mười hai vị Tỷ-kheo trong bảy năm. Đây là sự việc về "thiên nữ khởi lên sự nhiệt thành." Ở đó, vị Tỷ-kheo-ni là người viên mãn các pháp khả ái.

Trong các câu "không đứt đoạn," v.v..., nếu giới hạnh của vị nào bị phạm ở phần đầu hoặc phần cuối trong bảy nhóm tội, thì giới của vị ấy được gọi là "đứt đoạn," giống như tấm vải bị rách ở rìa. Nếu giới của vị nào bị phạm ở giữa, thì giới của vị ấy được gọi là "có lỗ thủng," giống như tấm vải bị thủng ở giữa. Nếu giới của vị nào bị phạm liên tiếp hai, ba giới, thì giới của vị ấy được gọi là "lốm đốm," giống như con bò có màu sắc khác biệt, như màu đen và đỏ, xuất hiện ở lưng hoặc bụng. Nếu giới của vị nào bị phạm xen kẽ, thì giới của vị ấy được gọi là "vằn vện," giống như con bò có những đốm màu khác biệt xen kẽ. Nếu giới của vị nào hoàn toàn không bị phạm, thì những giới đó được gọi là "không đứt đoạn," "không có lỗ thủng," "không lốm đốm," "không vằn vện." Những giới này được gọi là "giải thoát" vì chúng giải thoát khỏi tình trạng nô lệ cho tham ái, v.v..., và làm cho trở thành tự do; được gọi là "được người trí tán thán" vì được các bậc trí như Đức Phật tán thán; được gọi là "không bị ô nhiễm" vì không bị tham ái và tà kiến làm ô nhiễm – không ai có thể chỉ trích rằng "Ngươi đã từng phạm điều này" và được gọi là "đưa đến định" vì chúng đưa đến cận định hoặc an chỉ định.

"Sống hòa hợp trong giới hạnh" nghĩa là sống có giới hạnh tương đồng với các vị Tỷ-kheo sống ở các phương khác. Giới của các bậc Dự Lưu, v.v..., dù sống ở trong lòng biển hay cõi trời, cũng tương đồng với giới của các vị Dự Lưu, v.v..., khác, không có sự khác biệt trong giới của đạo lộ. Điều này được nói đến ở đây.

"Chánh kiến này" là chánh kiến tương ưng với đạo. "Thánh" nghĩa là không có lỗi lầm. "Đưa đến giải thoát" nghĩa là có khả năng đưa đến giải thoát. "Đưa đến sự đoạn tận hoàn toàn mọi khổ đau" cho người thực hành đúng theo chánh kiến đó. "Sống hòa hợp trong chánh kiến" nghĩa là sống có chánh kiến tương đồng. "Chỉ có sự tăng trưởng" nghĩa là đối với các Tỷ-kheo sống như vậy, chỉ có sự tăng trưởng, không có sự suy giảm.

142. "Chính điều này là phần lớn," vì gần đến lúc nhập Niết-bàn, Ngài giảng dạy các Tỷ-kheo, lặp đi lặp lại pháp thoại này. "Như vậy là giới," "đến đây là giới." Ở đây, giới là giới thanh tịnh bốn phương diện, định là nhất tâm, tuệ là tuệ minh sát. "Được giới tưới tẩm," v.v..., ở trong giới nào mà có thể chứng đắc định của đạo và định của quả. Vị ấy được tưới tẩm bởi giới ấy, có quả lớn, có lợi ích lớn. Ở trong định nào mà có thể chứng đắc tuệ của đạo và tuệ của quả, vị ấy được tưới tẩm bởi định ấy, có quả lớn, có lợi ích lớn. Với tuệ nào mà có thể chứng đắc tâm của đạo và tâm của quả, tâm ấy được tưới tẩm bởi tuệ ấy, hoàn toàn giải thoát khỏi các lậu hoặc.

"Tùy theo ý muốn" nghĩa là không có gì mà chư Phật không ưa thích, không sợ hãi, mà nói là tùy theo sở thích, tùy theo ý nguyện. "Chúng ta hãy đi" nghĩa là hãy đi, chúng ta hãy đi. "Này Ānanda," Đức Thế Tôn gọi vị Trưởng lão vì vị ấy ở gần. Vị Trưởng lão bèn bạch với các Tỷ-kheo rằng: "Này các Tỷ-kheo, hãy cầm lấy y bát, Đức Thế Tôn muốn đi đến chỗ kia."

144. Việc đi đến Ambalaṭṭhikā đã rõ ràng. Rồi Tôn giả Sāriputta, v.v... (Dī. Ni. 3.141) được trình bày chi tiết trong Kinh Sampasādanīya.

Phần mô tả về những bất lợi của người phạm giới

148. Khi đi đến Pāṭaligāma, "phòng khách" là ngôi nhà dành cho khách. Nghe nói, ở Pāṭaligāma, các phụ tá của hai vị vua thường xuyên đến, đuổi các gia đình ra khỏi nhà và ở lại trong một tháng hoặc nửa tháng. Những người dân đó luôn bị quấy rầy, nên họ xây một ngôi nhà lớn ở giữa thành phố, dành một phần để cất giữ đồ đạc, một phần để ở, để "khi họ đến sẽ có chỗ ở." Khi nghe tin "Đức Thế Tôn đã đến," họ liền nghĩ: "Đáng lẽ chúng ta phải đi đón Đức Thế Tôn, nhưng Ngài đã tự đến chỗ ở của chúng ta, hôm nay chúng ta sẽ thỉnh Đức Thế Tôn nói lời chúc phúc trong phòng khách," và họ đến vì mục đích này. Vì vậy, họ nói như vậy. "Đến phòng khách," nghe nói họ nghĩ: "Chư Phật vốn ưa thích sống trong rừng, ở các trú xứ trong rừng, liệu Ngài có muốn ở trong làng hay không," không biết ý của Đức Thế Tôn, họ đến mà chưa chuẩn bị phòng khách. Giờ đây, biết được ý của Đức Thế Tôn, họ đi trước để chuẩn bị. "Trải mọi thứ" nghĩa là trải ra sao cho mọi thứ được trải đều.

149. "Phạm giới" nghĩa là không có giới, thiếu giới. "Khiếm khuyết giới" nghĩa là giới bị khiếm khuyết, sự phòng hộ bị phá vỡ. "Do nhân phóng dật" nghĩa là do nguyên nhân phóng dật.

Và kinh này được nói đến trường hợp của người cư sĩ, nhưng cũng có thể áp dụng cho người xuất gia. Người cư sĩ, với bất kỳ nghề nghiệp nào để sinh sống – dù là làm ruộng, buôn bán, nếu phóng dật trong việc sát sinh, v.v..., thì không thể hoàn thành những việc đó đúng thời điểm, và rồi ngay cả vốn liếng cũng bị mất. Trong thời gian sát sinh, nếu thực hiện sát sinh, trộm cắp, v.v..., thì do hình phạt mà sẽ mất mát tài sản lớn. Người xuất gia phạm giới, do nguyên nhân phóng dật, sẽ mất mát giới, lời Phật dạy, thiền định, và bảy thánh tài.

Đối với người cư sĩ, tiếng xấu đồn đại trong bốn chúng rằng: "Người kia sinh ra trong gia đình kia, là người phạm giới, ác pháp, bỏ rơi cả đời này và đời sau, ngay cả một phần cơm thí cũng không bố thí." Đối với người xuất gia, tiếng xấu đồn đại rằng: "Người kia không thể giữ giới, không thể học lời Phật dạy, sống bằng nghề y, v.v..., có đủ sáu điều không cung kính."

"Không hối hận," người cư sĩ nghĩ: "Chắc chắn ở nơi tụ họp đông người, sẽ có người biết việc làm của ta, rồi họ sẽ chỉ trích ta," hoặc "họ sẽ trình báo với hoàng gia," nên sợ hãi khi đến, trở nên lo lắng, rũ vai, cúi đầu, lấy ngón tay vạch đất, ngồi xuống, không thể nói năng lưu loát. Người xuất gia cũng nghĩ: "Đông đảo Tỷ-kheo tụ họp, chắc chắn sẽ có người biết việc làm của ta, rồi họ sẽ đình chỉ lễ Bố-tát và lễ Tự tứ của ta, tước bỏ tư cách Tỷ-kheo và đuổi ta đi," nên sợ hãi khi đến, không thể nói năng lưu loát. Một số người phạm giới tuy vậy vẫn đi lại như thể kiêu hãnh, nhưng trong thâm tâm vẫn lo lắng.

Kẻ mê mờ (sammūḷho) làm ác, khi nằm trên giường bệnh, các hành động bất thiện (dussīla) của hắn hiện ra. Hắn mở mắt nhìn cõi này, nhắm mắt nhìn cõi kia, bốn đường ác (apāya) hiện ra trước mắt, giống như bị đánh vào đầu bằng bảy mươi cây giáo. Hắn kêu la: "Ngăn lại, ngăn lại" rồi chết. Vì thế, nói rằng: "chết trong mê mờ." Ý nghĩa của cụm từ thứ năm đã rõ ràng.

150. Về phần công đức (ānisaṃsa), nên hiểu ngược lại với những điều đã nói.

151. "Rất khuya rồi, (bài) Pháp thoại" có nghĩa là, giống như dòng sông Hằng trên không trung (ākāsagaṅga) chảy xuống, trình bày và làm hoan hỷ, (Đức Thế Tôn) giống như vắt một lượng mật lớn bằng cả một do-tuần (yojana), cho uống nước mật, trình bày và làm hoan hỷ, bằng cả Pháp thoại (dhammikathā) rút từ tạng kinh (pāḷimuttaka) và lời tùy hỷ trú xứ (āvasathānumodanā). "Đã quá khuya" (Abhikkanta) có nghĩa là đã qua, đã hết, đã đi đến sự diệt tận. "Nơi thanh vắng" (Suññāgāra), không có nghĩa là một nơi thanh vắng riêng biệt, mà ở đó, người ta quây màn vải (sāṇipākāra) xung quanh một bên, chuẩn bị một cái giường và nói: "Đức Thế Tôn sẽ nghỉ ngơi ở đây." Đức Thế Tôn nghĩ: "Việc ta sử dụng nơi này bằng cả bốn oai nghi sẽ mang lại quả báo lớn cho họ", bèn nằm xuống theo thế nằm của sư tử (sīhaseyya). Vì thế, nói rằng: "Ngài đi vào nơi thanh vắng."

Mô tả việc xây dựng thành Pāṭaliputta

152. Sunidha và Vassakāra là hai vị Bà-la-môn (brāhmaṇa). Các quan đại thần (Magadhamahāmatta) của nước Magadha (Magadha) là các quan đại thần, đại thần của vua nước Magadha, hoặc là các quan đại thần ở nước Magadha, đầy đủ uy quyền lớn (mahatiyā issariyamattāya). "Xây dựng thành ở Pāṭaligāma" có nghĩa là họ xây Pāṭaligāma thành một đô thị. "Để ngăn chặn các Vajji" có nghĩa là để cắt đứt nguồn thu nhập của các dòng họ vua Vajji. "Hàng ngàn" có nghĩa là hàng ngàn hàng ngàn, theo từng nhóm. "Các khu đất" (Vatthūni) là các khu đất làm nhà. "Tâm họ hướng đến" có nghĩa là tâm của những người đọc các bản văn về khu đất (vatthuvijjāpāṭhaka) hướng đến việc xây dựng các dinh thự cho vua và các quan đại thần của vua. Nghe nói, nhờ năng lực kỹ năng (sippānubhāvena) của mình, họ thấy được ở dưới mặt đất, trong phạm vi ba mươi hattha (tiṃsahatthamatte), các chỗ: "Chỗ này có rắn nāga chiếm giữ, chỗ này có dạ-xoa (yakkha) chiếm giữ, chỗ này có quỷ đói (bhūta) chiếm giữ, có đá hoặc gốc cây." Khi đó, họ như thể đang bàn bạc với các vị thần, đọc các câu thần chú. Hoặc là, các vị thần nhập vào thân thể họ, khiến tâm họ hướng đến việc xây dựng các dinh thự ở chỗ này chỗ kia. Khi họ đóng cọc ở bốn góc, khu đất đã được chọn, (các vị thần) liền biến mất. Các vị thần của các gia đình có đức tin (saddhā) làm như vậy, các vị thần của các gia đình không có đức tin cũng vậy. Vì lý do gì? Vì các gia đình có đức tin nghĩ như sau: "Ở đây, con người xây dựng dinh thự, trước hết sẽ mời Tăng đoàn Tỳ-kheo (bhikkhusaṅgha) đến ngồi, làm cho phước báu (maṅgala) tăng trưởng. Sau đó, chúng ta sẽ được thấy các vị trì giới (sīlavanta), được nghe Pháp thoại (dhammakatha), giải đáp thắc mắc (pañhāvissajjana) và tùy hỷ (anumodana), con người bố thí (dāna) và chia phần phước cho chúng ta."

"Với chư Thiên Ba Mươi Ba (Tāvatiṃsehi)" – như khi trong một gia đình có một người trí (paṇḍita), hoặc trong một tu viện có một Tỳ-kheo nghe nhiều (bahussuta), người ta nói: "Trong gia đình kia, con người trí tuệ, trong tu viện kia, các Tỳ-kheo nghe nhiều," tiếng tăm vang dội, tương tự như vậy, dựa vào vua trời Sakka (Sakka) và thiên tử Vissakamma, tiếng tăm vang dội: "Chư Thiên Ba Mươi Ba trí tuệ." Vì thế, nói rằng: "với chư Thiên Ba Mươi Ba." Ý nghĩa là họ xây dựng như thể đã bàn bạc với chư Thiên Ba Mươi Ba.

"Phàm là nơi cư trú của bậc Thánh (ariya)" có nghĩa là bất cứ nơi nào được gọi là nơi dừng chân của những con người Thánh (ariyakamanussa). "Phàm là đường buôn bán (vaṇippatha)" có nghĩa là bất cứ nơi nào là chỗ chất đống hàng hóa do các thương nhân mang đến, là chỗ mua bán, hoặc là chỗ ở của các thương nhân. "Đây là đô thị hàng đầu" (agganagara) có nghĩa là trong số các nơi cư trú của bậc Thánh và các đường buôn bán, đây sẽ là đô thị hàng đầu, quan trọng nhất, nổi bật nhất. "Nơi mở kiện hàng" (Puṭabhedana) có nghĩa là nơi mở các kiện hàng, nơi tháo gỡ các kiện hàng, các gói hàng. Bởi vì, ngay cả hàng hóa chưa từng có ở toàn cõi Diêm-phù-đề (Jambudīpa) cũng sẽ có ở đây, và hàng hóa dù không được bán ở nơi khác cũng sẽ đến đây. Vì thế, ý nghĩa là họ sẽ mở kiện hàng ở đây. (Đức Phật) chỉ ra rằng, ở bốn cổng thành có bốn (ngàn), tại hội trường có một (ngàn), như vậy, mỗi ngày sẽ có năm trăm ngàn (đồng tiền) được thu.

"Do lửa (aggi), nước (udaka), và sự chia rẽ (mithubheda)" – chữ "ca" (trong pāḷi) có nghĩa là chữ "vā" (hoặc). Ý nghĩa là sẽ bị hủy diệt bởi lửa, nước, và sự chia rẽ. Một phần sẽ bị hủy diệt bởi lửa, không thể dập tắt được. Một phần sẽ bị sông Hằng (gaṅgā) cuốn đi. Một phần sẽ bị hủy diệt bởi sự chia rẽ lẫn nhau của con người, do những lời nói gây chia rẽ (pisuṇavācāna), nói rằng: "Người này không nói điều này với người kia, người kia không nói điều này với người này." Sau khi nói như vậy, Đức Thế Tôn đi đến bờ sông Hằng vào lúc rạng đông, rửa mặt xong, ngồi chờ đến giờ đi khất thực (bhikkhācāra).

153. Sunidha và Vassakāra cũng nghĩ: "Vua của chúng ta là người hộ trì Sa-môn Gotama, ngài sẽ hỏi chúng ta: 'Nghe nói bậc Đạo sư (satthā) đã đến Pāṭaligāma, các ông có đến gặp Ngài không?' Nếu nói là có đến, ngài sẽ hỏi: 'Các ông có thỉnh mời Ngài không?' Nếu nói là không thỉnh mời, ngài sẽ khiển trách chúng ta, quy lỗi cho chúng ta. Hơn nữa, chúng ta xây dựng đô thị ở nơi này, nhưng các chúng sinh mang điềm xấu (kāḷakaṇṇisattā) đi qua đi lại ở nơi Sa-môn Gotama đã đi qua, chúng ta sẽ làm cho phước báu của đô thị (nagaramaṅgala) tăng trưởng." Họ bèn đến gặp bậc Đạo sư và thỉnh mời. Vì thế, nói rằng: "Sau đó, Sunidha và Vassakāra..."

"Buổi sáng" (Pubbaṇhasamaya) có nghĩa là vào thời gian buổi sáng. "Đắp y" (Nivāsetvā) có nghĩa là đắp y theo cách để đi vào làng, thắt đai lưng. "Cầm bát và y" (Pattacīvaramādāya) có nghĩa là cầm lấy bát và y, mang theo bên mình.

"Các bậc trì giới ở đây" (Sīlavantettha). "Các bậc chế ngự" (Saññata) có nghĩa là chế ngự thân, khẩu, ý.

"Hãy hồi hướng phước báu đến các vị ấy" (Tāsaṃdakkhiṇamādiyeyya) có nghĩa là hãy hồi hướng bốn vật dụng (cattāro paccaye) đã cúng dường cho Tăng đoàn đến các vị thiên nữ hộ trì nhà (gharadevatā), hãy chia phần phước. "Được cúng dường, họ cúng dường lại" (Pūjitā pūjayanti) có nghĩa là: "Những con người này không phải là bà con của chúng ta, vậy mà họ chia phần phước cho chúng ta," họ bảo vệ chu đáo, có nghĩa là họ bảo vệ rất tốt. "Được tôn kính, họ tôn kính lại" (Mānitā mānayanti) có nghĩa là được tôn kính bằng cách làm lễ cúng tế (balikamma) theo thời gian, "Những con người này không phải là bà con của chúng ta, nhưng sau bốn tháng, sáu tháng, họ làm lễ cúng tế cho chúng ta," họ tôn kính, những người tôn kính (sẽ) loại bỏ các chướng ngại (parissaya) đã phát sinh.

"Từ đó" (Tato) có nghĩa là từ người có trí tuệ (paṇḍitajātika) ấy. "Con ruột" (Orasa) có nghĩa là được nuôi dưỡng đặt trên ngực, như người mẹ thương xót (anukampati) đứa con ruột, chỉ nỗ lực để loại bỏ các chướng ngại đã phát sinh cho nó, ý nghĩa là thương xót như vậy. "Thấy được điều tốt đẹp" (Bhadrāni passati) có nghĩa là thấy được những điều tốt đẹp.

154. "Phà" (Uḷumpa) là (một vật) được làm bằng cách đóng đinh các thanh gỗ để đi qua bờ bên kia. "Bè" (Kulla) là (một vật) được làm bằng cách buộc các dây leo (valli) lại với nhau.

Trong bài kệ "Những ai vượt qua biển (aṇṇava)", "biển" là tên gọi của một vùng nước sâu và rộng khoảng một do-tuần (yojana), xét theo giới hạn cuối cùng. "Sông" (Sara) ở đây có nghĩa là sông nhỏ. Ý nghĩa là, những ai vượt qua sông tham (taṇhāsara) sâu và rộng, họ làm chiếc cầu (setu) là Thánh đạo (ariyamagga), bỏ qua, không chạm vào các chỗ trũng đầy nước (udakabharitāni ninnaṭṭhānāni). Còn người này, dù muốn vượt qua một chút nước nhỏ này, cũng kết bè. Chư Phật (Buddhā) và các đệ tử của chư Phật (buddhasāvaka) đã vượt qua mà không cần bè, hỡi những người trí tuệ (medhāvino jana).

Phần chú giải Phẩm thứ nhất (Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā) kết thúc.

Chủ đề về Tứ Thánh Đế (Ariyasacca)

155. Koṭigāma là ngôi làng được xây dựng ở chân của lâu đài của Mahāpanāda. "Các Thánh đế" (Ariyasaccānaṃ) là các chân lý (saccānaṃ) làm nên tính chất Thánh (ariyabhāvakara). "Không thông hiểu" (Ananubodhā) có nghĩa là không hiểu, không biết. "Không thấu triệt" (Appaṭivedhā) có nghĩa là không xuyên thủng. "Trôi lăn" (Sandhāvitaṃ) có nghĩa là trôi lăn từ đời này sang đời khác (bhavato bhavaṃ). "Lang thang" (Saṃsaritaṃ) có nghĩa là lang thang đi tới đi lui nhiều lần (punappunaṃ). "Của ta và của các ông" (Mamañcevatumhākañca) có nghĩa là bởi ta và bởi các ông. Hoặc, "trôi lăn, lang thang" (sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ) có nghĩa là sự trôi lăn, sự lang thang đã là của ta và của các ông, nên hiểu ý nghĩa ở đây như vậy. "Dây dẫn đến các đời sống đã bị cắt đứt hoàn toàn" (Bhavanetti samūhatā) có nghĩa là sợi dây tham ái (taṇhārajju) có khả năng dẫn dắt từ đời này sang đời khác (bhavato bhavaṃ) đã bị phá hủy hoàn toàn, bị cắt đứt, không còn hiệu lực.

Chủ đề về sự giác ngộ (sambodhi) với bản chất không còn tái sinh (anāvatti)

156. Nātikā là hai ngôi làng của hai người con, một của ông chú và một của ông bác, được xây dựng trên cùng một hồ nước. Nātikā nghĩa là tại một ngôi làng জ্ঞāti (thân tộc). Giñjakāvasatha nghĩa là tại trú xứ làm bằng gạch. 157. Orambhāgiyānaṃ nghĩa là thuộc phần dưới, nghĩa là những thứ trói buộc tái sanh vào dục giới. Hoặc, Orambhāgiyāni là những thứ cần phải đoạn trừ bởi ba đạo (tức Tu-đà-hoàn đạo, Tư-đà-hàm đạo và A-na-hàm đạo) được xem là thấp kém. Ở đây, dục ái và sân hận, hai thứ này dù có thể được tịnh chỉ bởi (chứng đắc) thiền chứng, nhưng chưa được đoạn tận bởi đạo, nên không cho phép (người đã đoạn trừ) sanh lên cõi Sắc và Vô Sắc giới, do năng lực (của chúng) khiến (người) tái sanh. Ba thứ còn lại (thân kiến, giới cấm thủ, nghi) thì dẫn dắt (hành giả) dù sanh lên cõi trên vẫn phải tái sanh trở lại cõi này, cho nên tất cả (năm hạ phần kiết sử) đều là Orambhāgiyāni (thuộc phần dưới). Anāvattidhamma (bậc không trở lại) nghĩa là bản chất không tái sanh (vào cõi Dục) nữa. Ở đây, "đã làm cho tham, sân, si trở nên mỏng" cần được hiểu theo hai phương diện, đó là: đôi khi mới sanh khởi, và sự yếu kém của các trạng thái bức bách (phiền não). Bậc Tư-đà-hàm không giống như phàm phu, tham ái v.v... không thường xuyên sanh khởi, mà chỉ thỉnh thoảng mới sanh khởi. Và khi sanh khởi, chúng cũng không sanh khởi mạnh mẽ và dày đặc như phàm phu, mà sanh khởi mỏng manh như cánh con ruồi. Tuy nhiên, Trưởng lão Dīghabhāṇaka Piṭaka Mahāsīva nói rằng: "Vì bậc Tư-đà-hàm vẫn có con trai, con gái và vợ, cho nên phiền não vẫn còn mạnh mẽ. Điều này được nói đến là do làm cho cõi (tái sanh) trở nên mỏng". Điều đó đã bị bác bỏ trong Aṭṭhakathā (sớ giải) vì có nói rằng: "Đối với bậc Dự-lưu, sau khi trừ bỏ bảy lần tái sanh, không còn cõi nào để tái sanh nữa. Đối với bậc Tư-đà-hàm, sau khi trừ bỏ hai lần tái sanh, không còn năm cõi để tái sanh nữa. Đối với bậc A-na-hàm, sau khi trừ bỏ cõi Sắc và Vô Sắc, không còn cõi Dục để tái sanh nữa. Đối với bậc A-la-hán, không còn bất kỳ cõi nào để tái sanh nữa". Imamlokaṃ (cõi này) được nói đến là ám chỉ cõi Dục này. Và ở đây, ý nghĩa là, nếu một người sau khi chứng quả Tư-đà-hàm ở cõi người, (sau khi chết) tái sanh vào cõi chư thiên và chứng ngộ A-la-hán, thì điều này là tốt đẹp. Nhưng nếu không thể (chứng ngộ A-la-hán ở cõi chư thiên), thì chắc chắn phải trở lại cõi người (để chứng ngộ A-la-hán). Ngay cả khi một người chứng quả Tư-đà-hàm ở cõi chư thiên, nếu (sau khi chết) tái sanh vào cõi người và chứng ngộ A-la-hán, thì điều này là tốt đẹp. Nhưng nếu không thể (chứng ngộ A-la-hán ở cõi người), thì chắc chắn phải trở lại cõi chư thiên (để chứng ngộ A-la-hán). Avinipātadhamma (bậc không còn đọa lạc) ở đây, Vinipātanaṃ là Vinipāto (sự đọa lạc), người nào không có pháp (dhamma) đọa lạc là Avinipātadhammo. Avinipātadhammo trong bốn ác đạo nghĩa là bản chất không còn đọa lạc trong bốn ác đạo. Niyato (nhất định) nghĩa là nhất định theo quy luật của pháp (dhammaniyāmena). Sambodhiparāyaṇo (có giác ngộ là mục đích tối hậu) nghĩa là Tam-bồ-đề, bao gồm ba đạo (magga) cao hơn, là mục đích tối hậu, là nơi nương tựa, là nơi chắc chắn phải đạt đến của vị ấy, nên gọi là Sambodhiparāyaṇo. Phần Chú Giải về Dhammādāsa Dhammapariyāya (Pháp Môn Tấm Gương Chánh Pháp). 158. Vihesā (sự phiền não) nghĩa là chỉ có sự mệt mỏi về thân xác đối với Như Lai, khi Ngài quan sát trí tuệ, sự chứng đắc trí tuệ, sự thể nhập cứu cánh bằng trí tuệ của họ, nhưng không có sự phiền não về tâm đối với chư Phật. Dhammādāsa (tấm gương Chánh Pháp) nghĩa là tấm gương làm bằng Chánh Pháp. Yena (mà nhờ đó) nghĩa là có đầy đủ tấm gương Chánh Pháp ấy. Khīṇāpāyaduggativinipāta (đã đoạn tận sự đọa lạc vào ác đạo) được nói đến như là từ đồng nghĩa của địa ngục v.v... Vì địa ngục v.v... được gọi là Apāya (ác đạo), vì không có (apeta) sự tăng trưởng (vaḍḍhi), gọi là aya (thuận lợi). Duggati (ác thú) nghĩa là nơi nương tựa (gati) của khổ đau (dukkha). Những kẻ làm điều ác, bất lực (vivasa) rơi vào đây (ettha), nên gọi là Vinipātā (sự đọa lạc). Aveccappasādena (với đức tin bất động) nghĩa là với đức tin không thay đổi, không dao động, vì đã biết chân thật về các đức tính của Đức Phật. Trong hai vế sau (cũng có) nghĩa như vậy. Tuy nhiên, phần mở rộng của "Itipi so bhagavā" (Đức Thế Tôn, Ngài là bậc...) v.v... đã được nói đến trong Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Ariyakantehi (được các bậc Thánh yêu thích) nghĩa là được các bậc Thánh yêu thích, mến chuộng. Vì năm giới là những điều được các Thánh đệ tử yêu thích, vì chúng không bị từ bỏ ngay cả trong các kiếp sống khác. Điều này được nói đến là ám chỉ đến chúng (năm giới). Tuy nhiên, ở đây, tất cả sự phòng hộ đều có thể đạt được. Sotāpannohamasmi (tôi là bậc Dự-lưu) đây chỉ là cách nói tóm tắt của bài kinh. Tuy nhiên, các bậc Tư-đà-hàm v.v... cũng tuyên bố theo cách "tôi là bậc Tư-đà-hàm" v.v... Vì tất cả (các bậc Thánh) đều được phép tuyên bố (thánh quả) ở nơi thích hợp, không trái với các học giới (sikkhāpada). Phần Chú Giải về Sự Tích Kỹ Nữ Ambapāli. 161. Vesāliyaṃviharati (trú tại Vesāli) ở đây, cần phải hiểu sự phồn thịnh của Vesāli theo cách đã được nói đến trong Khandhaka (Kiền-độ) rằng "lúc bấy giờ, Vesāli là một nơi phồn vinh, thịnh vượng..." v.v... Ambapālivane (trong rừng Ambapāli) nghĩa là trong khu rừng xoài, là khu vườn của kỹ nữ Ambapāli. Sato bhikkhave (này các Tỳ-kheo, hãy tỉnh thức) Đức Thế Tôn đặc biệt bắt đầu bài kinh về Tứ Niệm Xứ ở đây, để thiết lập sự tỉnh thức trong việc nhìn thấy Ambapāli. Ở đây, "saratīti sato" (tỉnh thức là nhớ), "sampajānātīti sampajāno" (tỉnh giác là biết rõ). Nghĩa là sống có đầy đủ cả niệm (sati) và tỉnh giác (sampajañña). Trong phần "kāye kāyānupassī" (quán thân trên thân) v.v... những gì cần phải nói, sẽ được nói đến trong Mahāsatipaṭṭhānasutta (Kinh Đại Niệm Xứ). Nīlā (màu xanh) đây là (từ) bao gồm tất cả. Nīlavaṇṇā (có màu xanh) v.v... là sự hiển thị chi tiết của (từ) ấy. Ở đây, không phải màu sắc tự nhiên của chúng là màu xanh, mà điều này được nói đến là vì (chúng) được bôi bằng thuốc nhuộm màu xanh. Nīlavattha (y phục màu xanh) nghĩa là y phục của chúng, làm bằng vải lụa, vải bông, v.v... đều có màu xanh. Nīlālaṅkāra (đồ trang sức màu xanh) nghĩa là được trang trí bằng ngọc xanh, hoa xanh, xe của chúng cũng được khảm ngọc xanh, được phủ bằng vải xanh, có cờ xanh, được kéo bởi những con ngựa màu xanh, được trang bị áo giáp xanh và đồ trang sức xanh, ngay cả roi điều khiển cũng có màu xanh. Theo cách này, cần phải hiểu nghĩa trong tất cả các vế. Parivaṭṭesi (đánh) nghĩa là đánh. Kiṃ je ambapālī (Ambapāli, cái gì vậy) jeti là từ gọi, bhoti ambapāli, nghĩa là "Ambapāli, vì nguyên nhân gì?". "Kiñcā"ti cũng là một pāṭha (bản পাঠ - bản kinh), ở đây có cùng nghĩa. Sāhāraṃ (cùng với dân chúng) nghĩa là cùng với dân chúng. Aṅguliṃ phoṭesunti (búng ngón tay) nghĩa là làm rung động ngón tay. Ambakāyā (những người phụ nữ) nghĩa là chỉ người phụ nữ. Yesanti (của những người) là sở hữu cách, nghĩa là những người chưa từng thấy. Oloketha (hãy nhìn) nghĩa là hãy xem. Avaloketha (hãy nhìn kỹ) nghĩa là hãy xem đi xem lại. Upasaṃharatha (hãy so sánh) nghĩa là hãy đưa đến gần. Hãy so sánh (upanetha), hãy gắn liền (allīyāpetha) hội chúng Licchavi này với cõi Tam Thập Tam (Tāvatiṃsa) trong tâm của các ngươi. Cũng như chư thiên Tam Thập Tam xinh đẹp, dễ mến, có nhiều màu sắc khác nhau như xanh v.v..., thì các vị vua Licchavi này cũng vậy, hãy xem họ ngang bằng với chư thiên Tam Thập Tam. Nhưng tại sao Đức Thế Tôn, sau khi đã ngăn cấm việc nắm bắt tướng (nimittaggāha) trong mắt v.v... đối với sắc v.v... trong hàng trăm bài kinh, lại khuyến khích việc nắm bắt tướng (nimittaggāha) với sự nỗ lực lớn lao ở đây? Vì lòng từ bi. Ở đây, có một số Tỳ-kheo giải đãi, để làm cho họ hoan hỷ với sự thành tựu (của chư thiên), Ngài nói rằng: "Sự thành tựu về quyền lực (issariya) như vậy là dễ dàng đạt được đối với những người thực hành Phạm hạnh (samaṇadhamma) không giải đãi", để làm phát sanh sự nỗ lực trong Phạm hạnh. Ngài cũng nói như vậy để làm hiển lộ đặc tính vô thường (aniccalakkhaṇa). Vì không lâu nữa, tất cả những người này sẽ bị diệt vong bởi Ajātasattu (A-xà-thế). Sau đó, các Tỳ-kheo đã thấy sự thành tựu về vương quyền của họ, sẽ suy nghĩ rằng: "Ngay cả sự thành tựu về vương quyền như vậy mà sự diệt vong còn hiển hiện", sẽ tu tập về đặc tính vô thường (aniccalakkhaṇa) và chứng ngộ A-la-hán cùng với các tuệ phân tích (paṭisambhidā). Vì vậy, Ngài nói như vậy để làm hiển lộ đặc tính vô thường. Adhivāsetu (hãy nhận lời) mặc dù đã biết Ambapāli đã thỉnh mời, nhưng tại sao (các vị Licchavi) lại thỉnh mời? Vì không tin tưởng và theo phép tắc. Vì cô ta là một người phụ nữ xảo trá, có thể nói rằng "tôi đã thỉnh mời" ngay cả khi không thỉnh mời, nên tâm của họ (các vị Licchavi) đã nghĩ như vậy, và sau khi nghe pháp, thỉnh mời vào lúc ra về là phép tắc của con người. Phần Chú Giải về Việc An Cư Mùa Mưa tại Làng Veḷuva. 163. Veḷuvagāmako (làng Veḷuva) là ngôi làng Veḷuva gần Vesāli. Yathāmittantiādīsu (tùy theo bạn bè...) mittā là bạn bè. Sandiṭṭhā (quen biết) nghĩa là chỉ mới gặp gỡ ở đó, không phải là bạn thân thiết. Sambhattā (thân thiết) nghĩa là rất thân thiết, có tình cảm sâu đậm. Nghĩa là những Tỳ-kheo nào có những người bạn như vậy ở đâu, thì hãy an cư mùa mưa ở đó. Tại sao Ngài nói như vậy? Vì sự an lạc trú của họ. Vì ở làng Veḷuva, trú xứ không đủ, và vật thực cúng dường cũng ít. Nhưng xung quanh Vesāli, có nhiều trú xứ, và vật thực cúng dường cũng dễ kiếm, nên Ngài nói như vậy. Vậy tại sao Ngài không giải tán (chúng Tỳ-kheo) bằng cách nói rằng: "Hãy đi đến nơi nào các ngươi thích"? Vì lòng từ bi đối với họ. Vì Ngài nghĩ như vậy: "Ta sẽ nhập Niết-bàn sau mười tháng nữa, nếu những người này đi xa, họ sẽ không thể nhìn thấy Ta vào lúc Ta nhập Niết-bàn. Sau đó, họ sẽ hối hận rằng: 'Khi Thế Tôn nhập Niết-bàn, Ngài đã không cho chúng ta một chút tin tức nào, nếu chúng ta biết, chúng ta đã không ở quá xa như vậy'. Nhưng nếu họ ở xung quanh Vesāli, họ sẽ đến nghe pháp tám lần trong một tháng, và sẽ nhận được lời giáo huấn của bậc Thiện Thệ", nên Ngài đã không giải tán (chúng Tỳ-kheo).

164. *Khara* là gay gắt. *Ābādha* là bệnh do sự bất hòa hợp (trong cơ thể) gây ra. *Bāḷhā* là mạnh mẽ. *Māraṇantikā* là có khả năng đưa đến sự chết, cận tử. *Sato sampajāno adhivāsesi* là thiết lập chánh niệm một cách vững chắc, thấu hiểu bằng trí tuệ, Ngài đã kham nhẫn. *Avihaññamāno* là không bị tác động, không bị khuấy động bởi sự tiếp nối của các cảm thọ, như thể không bị đau đớn, không bị khổ, Ngài đã kham nhẫn. *Anāmantetvā* là không báo cho biết. *Anapaloketvā* là không hỏi ý kiến, nghĩa là không ban lời giáo huấn. *Vīriyena* là bằng sự tinh tấn ở giai đoạn đầu và bằng sự tinh tấn của việc nhập vào quả (Thánh). *Paṭipaṇāmetvā* là làm cho suy yếu. *Jīvitasaṅkhāranti* ở đây, mạng sống cũng là hành (duy trì) sự sống. Cái mà nhờ đó sự sống được duy trì, được phục hồi khi bị suy giảm, (Pháp) ấy là quả (Thánh) và sự nhập định, cũng là hành (duy trì) sự sống. Đó là ý nghĩa ở đây. *Adhiṭṭhāya* là sau khi quyết định, sau khi phát khởi, nhập vào quả định có khả năng duy trì sự sống, đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây.

Nhưng có phải trước đây Đức Thế Tôn không nhập vào quả định? Ngài có nhập. Nhưng đó là sự nhập định trong chốc lát. Và sự nhập định trong chốc lát chỉ làm suy yếu cảm thọ trong khi nhập định, (nhưng) ngay khi xuất khỏi định, giống như rong rêu bị cắt đứt bởi một khúc gỗ hay một mảnh sành, nước (ở đây) sự đau đớn trong thân thể lại ập đến. Tuy nhiên, sự nhập định nào được thực hiện nhờ tuệ quán rộng lớn (đại quán), làm cho nhóm sắc pháp và nhóm vô sắc pháp trở nên trống không, vắng lặng, thì sự nhập định đó làm suy yếu (cảm thọ) một cách tốt đẹp. Giống như một người sau khi xuống hồ sen, dùng tay và chân gạt bỏ rong rêu một cách kỹ lưỡng, thì phải lâu sau nước mới tràn ngập (chỗ đó); Cũng như vậy, sau khi xuất khỏi định đó, phải rất lâu sau cảm thọ mới khởi lên. Như vậy, ngày hôm đó, tại bảo tọa Bồ Đề, giống như bắt đầu tuệ quán mới, Đức Thế Tôn làm cho nhóm sắc pháp và nhóm vô sắc pháp trở nên trống không, vắng lặng, sau khi gom lại bằng mười bốn cách, làm suy yếu cảm thọ bằng tuệ quán rộng lớn, Ngài nhập định (với ý): "Trong mười tháng, (cảm thọ) đừng khởi lên." Cảm thọ đã được làm suy yếu bởi sự nhập định không khởi lên trong mười tháng.

*Gilānā vuṭṭhito* là sau khi bệnh, Ngài đã hồi phục. *Madhurakajāto viya* là giống như người trở nên yếu ớt, trở nên nặng nề, giống như người bị đâm bằng xiên. *Na pakkhāyanti* là không rõ ràng, không hiện ra dưới nhiều hình thức khác nhau. *Dhammāpi maṃ na paṭibhanti* là Ngài muốn nói rằng các pháp như Tứ Niệm Xứ, v.v., không còn rõ ràng đối với tôi. Tuy nhiên, các pháp trong Kinh điển đối với Ngài rất thuần thục. *Na udāharati* là không ban lời giáo huấn cuối cùng. (Ngài Ānanda) nói như vậy là có ý này.

165.*Anantaraṃabāhiraṃ* là không phân biệt bên trong hay bên ngoài, hoặc theo pháp hoặc theo người. Người suy nghĩ rằng: "Ta sẽ không giảng dạy Pháp này cho người khác," như vậy là làm cho Pháp trở thành bên trong. Người suy nghĩ rằng: "Ta sẽ giảng dạy (Pháp) này cho người khác," như vậy là làm cho Pháp trở thành bên ngoài. Người suy nghĩ rằng: "Ta sẽ giảng dạy cho người này," như vậy là làm cho người (ấy) trở thành bên trong. Người suy nghĩ rằng: "Ta sẽ không giảng dạy cho người này," như vậy là làm cho người (ấy) trở thành bên ngoài. Ý nghĩa là thuyết giảng mà không làm như vậy. *Ācariyamuṭṭhi* là giống như chưởng môn của các ngoại đạo. Họ không nói cho bất kỳ ai biết trong thời niên thiếu, (mà) khi nằm trên giường bệnh vào lúc cuối đời, họ mới nói cho người đệ tử thân cận, yêu mến của mình, như vậy Như Lai không hề giữ lại điều gì, (với ý nghĩ rằng): "Ta sẽ nói điều này vào lúc tuổi già, ở chỗ cuối cùng," (rồi) giữ gìn điều đó – như nắm tay của một vị thầy (chưởng môn), Ngài chỉ rõ như vậy.

*Ahaṃbhikkhusaṅghanti* hoặc là "Chính tôi sẽ điều hành Tăng chúng tỳ-kheo," *mamuddesiko* là Tăng chúng (nương) theo tôi, có tôi là mục tiêu, mục đích, ý nghĩa của từ *uddeso* (mục tiêu) là để được chỉ dạy. Có nghĩa là người nào (nghĩ rằng): "Tăng chúng tỳ-kheo hãy nương tựa vào ta, hoặc sau khi ta diệt độ, đừng như vậy, hoặc hãy là thế này, hoặc hãy là thế kia." *Na evaṃ hoti* là không có như vậy, vì lòng ganh tỵ và bỏn xẻn đã bị diệt trừ ngay tại bảo tọa Bồ Đề. *Sa kinti so kiṃ* là vị ấy là gì, (vị ấy nghĩ) gì. *Āsītiko* là tám mươi tuổi. Điều này được nói lên để chỉ rõ sự đến gần tuổi già. *Veṭhamissakena* là với sự sửa chữa chắp vá như buộc dây vào tay, buộc vòng, v.v.. *Maññe* là ta nghĩ rằng (thân này) được duy trì bằng cách chắp vá như một cỗ xe cũ kỹ. (Ngài) chỉ ra rằng Như Lai có thể thực hiện bốn oai nghi nhờ sự chắp vá của quả A-la-hán.

Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa đó, Ngài nói bắt đầu bằng *yasmiṃ, ānanda, samaye*. Ở đó, *sabbanimittānaṃ* là các tướng về sắc, v.v.. *Ekaccānaṃ vedanānaṃ* là các cảm thọ thế gian. *Tasmātihānanda* là vì nhờ an trú trong quả định này, (thân tâm) được an lạc, cho nên các ông cũng hãy an trú như vậy vì mục đích đó, Ngài chỉ rõ như vậy. *Attadīpā* là hãy an trú, xem mình như hòn đảo, như nơi nương tựa, giống như hòn đảo giữa biển khơi. *Attasaraṇā* là hãy nương tựa vào chính mình, đừng nương tựa vào ai khác. Trong các câu *Dhammadīpa dhammasaraṇa* cũng có cách hiểu tương tự. *Tamatagga* là tối thượng trong bóng tối. Ở giữa (hai từ) có chữ *takāra* là do sự nối liền của các từ. Điều này có nghĩa là – "những vị này là bậc tối thượng vì đã vượt qua bóng tối". Như vậy, sau khi cắt đứt mọi liên hệ với bóng tối, những vị tỳ-kheo của ta, này Ānanda, sẽ là bậc tối thượng, vượt trội hơn hẳn. Đối với những vị nào ham muốn học hỏi, tất cả những vị tỳ-kheo an trú trong bốn niệm xứ ấy sẽ là bậc tối thượng, Ngài kết thúc bài Pháp bằng quả vị A-la-hán tối thượng.

Phần chú giải phẩm tụng thứ hai đã hoàn tất.

Phần chú giải về câu chuyện về sự ra dấu và sự biểu lộ.

166.*Vesāliṃ piṇḍāya pāvisi* là khi nào (Ngài) đi vào Vesāli để khất thực? Khi Ngài rời Ukkacela và đi đến Vesāli. Nghe nói rằng, sau khi an cư mùa mưa ở làng Veḷuva, Đức Thế Tôn rời khỏi đó, với ý định đi đến Sāvatthi, Ngài đi ngược lại con đường đã đến, dần dần đến Sāvatthi và vào Jetavana. Ngài Pháp Tướng Quân (Sāriputta) sau khi thực hiện các bổn phận đối với Đức Thế Tôn, đã đi đến chỗ nghỉ ngơi ban ngày. Ở đó, sau khi chỉ dạy các bổn phận cho các vị đệ tử, khi họ đã rời đi, sau khi quét dọn chỗ nghỉ ngơi ban ngày, trải tấm da, rửa chân, ngồi kiết già, Ngài nhập vào quả định. Sau khi xuất khỏi định theo như đã định trước, Ngài khởi lên suy nghĩ này: "Các vị Phật diệt độ trước, hay các vị thượng thủ thinh văn diệt độ trước?" Sau đó, biết rằng: "Các vị thượng thủ thinh văn (diệt độ) trước," Ngài quán sát tuổi thọ của mình. Biết rằng: "Tuổi thọ của ta chỉ còn bảy ngày," Ngài suy nghĩ: "Ta sẽ diệt độ ở đâu?" Sau đó, nghĩ rằng: "Rāhula đã diệt độ ở cõi trời Tāvatiṃsa, tôn giả Aññāsikoṇḍañña ở hồ Chaddanta, ta sẽ diệt độ ở đâu?" Ngài lại suy nghĩ, nhớ đến mẹ của mình: "Mẹ của ta, mặc dù là mẹ của bảy vị A-la-hán, nhưng không có đức tin đối với Phật, Pháp, Tăng, liệu bà có duyên lành hay không?" Sau khi quán sát, thấy được duyên lành cho con đường Tu-đà-hoàn, Ngài quán sát: "Nhờ ai thuyết pháp, (bà) sẽ chứng ngộ?" Thấy rằng: "Sẽ chứng ngộ nhờ chính ta thuyết pháp, không phải ai khác. Nhưng nếu ta không quan tâm, sẽ có người nói rằng: 'Tôn giả Sāriputta là chỗ nương tựa cho những người còn lại. Vì vậy, vào ngày Ngài thuyết bài kinh *Samacittasutta* (A.i,37), một trăm ngàn triệu chư thiên đã chứng quả A-la-hán. Không thể đếm được chư thiên đã chứng ba (thánh) đạo. Và ở những nơi khác, có nhiều sự chứng ngộ được thấy. Tám mươi ngàn gia đình đã sanh lên cõi trời sau khi sanh tín tâm nơi Ngài. Vậy mà Ngài không thể mang lại dù chỉ một chút lợi ích cho mẹ ruột của mình.' Vì vậy, sau khi quyết định: 'Ta sẽ giải thoát mẹ khỏi tà kiến, và sẽ diệt độ tại nơi ta sinh ra,' Ngài nói với tôn giả Cunda. 'Này hiền giả Cunda, hãy báo cho năm trăm vị tỳ-kheo trong chúng ta biết rằng: 'Hãy mang y bát, này các hiền giả, Ngài Pháp Tướng Quân muốn đi đến làng Nāḷaka.'' Tôn giả (Cunda) đã làm như vậy. Các vị tỳ-kheo sau khi thu dọn chỗ ở, mang y bát đến chỗ tôn giả (Sāriputta). Tôn giả sau khi thu dọn chỗ ở, quét dọn chỗ nghỉ ngơi ban ngày, đứng ở cửa chỗ nghỉ ngơi ban ngày, nhìn vào chỗ nghỉ ngơi ban ngày, (nghĩ rằng): 'Đây là lần nhìn cuối cùng, sẽ không còn trở lại nữa,' được năm trăm vị tỳ-kheo vây quanh, đến chỗ Đức Thế Tôn, đảnh lễ và bạch rằng: 'Bạch Thế Tôn, bậc đạo sư của thế gian, bậc đại hùng, Con sẽ ra đi, không còn trở lại, đây là lời đảnh lễ cuối cùng. Mạng sống của con còn lại rất ít, bảy ngày nữa từ đây; Con sẽ bỏ thân này, như bỏ gánh nặng xuống. Xin Đức Thế Tôn cho phép con, xin bậc Thiện Thệ cho phép con; Đã đến lúc con diệt độ, tuổi thọ đã hết rồi.' Nhưng vì các vị Phật, khi được thưa rằng: "Xin hãy diệt độ," tán dương sự ca ngợi về cái chết, khi được thưa rằng: "Xin đừng diệt độ," lại nói về lợi ích của vòng luân hồi, những người theo tà kiến sẽ gán ghép lỗi lầm, cho nên (các vị Phật) không nói cả hai điều đó. Vì vậy, Đức Thế Tôn hỏi Ngài: "Này Sāriputta, ông sẽ diệt độ ở đâu?" "Bạch Thế Tôn, có một ngôi làng tên là Nāḷaka ở Magadha, là nơi con sinh ra, ở đó con sẽ diệt độ," khi được thưa như vậy, (Đức Thế Tôn) bảo: "Này Sāriputta, hãy làm điều mà ông nghĩ là đúng lúc, nhưng bây giờ, sự gặp gỡ một vị tỳ-kheo như ông, đối với những người anh em cùng tu, là điều khó có được, hãy thuyết pháp cho họ."

Tôn giả - "Bậc Đạo Sư mong đợi bài pháp của ta bắt đầu bằng sự hiển lộ thần thông" - sau khi biết như vậy, đảnh lễ Đức Thế Tôn, bay lên không trung cao bằng cây ta-la, rồi hạ xuống đảnh lễ Đức Thế Tôn, sau đó đứng trên hư không cao bằng bảy cây ta-la, thị hiện thần thông rồi thuyết pháp. Cả thành phố tụ hội lại. Tôn giả hạ xuống đảnh lễ Đức Thế Tôn rồi thưa: "Bạch Thế Tôn, đã đến lúc con phải đi". Đức Thế Tôn - "Ta sẽ tiễn Pháp tướng quân" - từ pháp tòa đứng dậy, đi đến hương thất, đứng trên phiến đá quý. Tôn giả nhiễu quanh ba vòng, đảnh lễ ở bốn nơi - "Từ hơn một a-tăng-kỳ và trăm ngàn kiếp về trước, con đã nằm xuống dưới chân Đức Phật Toàn Giác Anomadassi (Kiến Tối Thắng) mà phát nguyện được gặp Ngài. Nguyện ấy của con đã thành tựu, con đã được thấy Ngài, đó là lần gặp đầu tiên, và đây là lần gặp cuối cùng. Con sẽ không còn được gặp Ngài nữa" - chắp tay cung kính sáng ngời mười móng tay, lui dần cho đến khi khuất bóng, rồi đảnh lễ mà đi "Từ nay trở đi không còn sự đi và đến nào nữa qua sự chết và tái sanh ở bất kỳ nơi nào". Làm rung chuyển đến tận mặt nước, một trận động đất lớn đã xảy ra. Đức Thế Tôn gọi chư Tỳ-kheo đang đứng vây quanh: "Này các Tỳ-kheo, hãy đi theo người anh cả của các ông". Chư Tỳ-kheo đi đến cổng thành. Tôn giả - "Hãy dừng lại, các đạo hữu, hãy tinh tấn" - khuyên dừng lại, rồi đi cùng với chúng đệ tử của mình. Dân chúng - "Trước kia Tôn giả thường đi rồi trở lại, nay đi là không trở lại nữa" - than khóc đi theo. Ngài cũng khuyên họ dừng lại "Các đạo hữu, hãy tinh tấn, các hành vốn là như vậy".

Rồi Tôn giả Sāriputta (Xá-lợi-phất), trên đường đi, làm lợi ích cho dân chúng trong bảy ngày, đến chiều tối đến làng Nāḷaka, đứng dưới gốc cây ni-câu-đà ở cổng làng. Lúc ấy, Uparevata, cháu trai của Tôn giả, đi ra khỏi làng, thấy Tôn giả, đến gần, đảnh lễ rồi đứng sang một bên. Tôn giả hỏi: "Ở nhà bà của con có khỏe không?" "Dạ có, bạch Tôn giả". "Hãy đi báo tin ta đã đến đây". Nếu bà hỏi: "Vì sao ngài đến?", thì nói: "Hôm nay ngài sẽ ở trong làng một ngày, hãy dọn dẹp phòng ngủ, và chuẩn bị chỗ ở cho năm trăm vị Tỳ-kheo". Người ấy đi rồi thưa: "Bạch bà, cậu của con đã đến". "Bây giờ cậu con ở đâu?" "Ở cổng làng". "Chỉ có một mình, hay có ai khác không?" "Có năm trăm vị Tỳ-kheo". "Vì lý do gì mà cậu con đến?" Người ấy kể lại sự việc. Người Bà-la-môn - "Sao lại bảo dọn chỗ ở cho nhiều người như vậy, xuất gia lúc còn trẻ, về già lại muốn hoàn tục" - suy nghĩ như vậy, bà cho dọn dẹp phòng ngủ, chuẩn bị chỗ ở cho năm trăm vị Tỳ-kheo, đốt đèn cán dài, rồi cho người mang đến chỗ Tôn giả.

Tôn giả cùng chư Tỳ-kheo lên lầu. Lên rồi vào phòng ngủ, ngồi xuống. Ngồi xuống rồi - "Các ông hãy đi đến chỗ ở của mình" - Tôn giả cho chư Tỳ-kheo đi. Khi các vị ấy vừa đi, Tôn giả liền phát bệnh nặng, bệnh lỵ ra máu, những cơn đau đớn kịch liệt như muốn chết, một chậu vào, một chậu ra. Người Bà-la-môn - "Ta không thích sự việc của con trai ta" - đứng dựa vào cửa phòng mình. Tứ Đại Thiên Vương - "Pháp tướng quân đang ở đâu?" - quan sát thấy "Đang nằm trên giường Bát-niết-bàn trong phòng ngủ ở làng Nāḷaka, chúng ta hãy đến để được gặp lần cuối" - đến đảnh lễ rồi đứng. Tôn giả - "Các ông là ai?" "Chúng con là Tứ Đại Thiên Vương, bạch Tôn giả". "Các ông đến đây làm gì?" "Chúng con sẽ là người hộ bệnh". "Được rồi, đã có người hộ bệnh, các ông hãy đi đi". Khi các vị ấy đi rồi, cũng như vậy, Sakka (Đế Thích), vua của chư Thiên, khi vị ấy đi rồi, Suyāma (Dạ Ma Thiên) và các Đại Phạm Thiên cũng đến. Tôn giả cũng bảo họ đi như vậy.

Người Bà-la-môn thấy chư Thiên đến rồi đi - "Ai là những người này đến đảnh lễ con trai ta rồi đi?" - đến cửa phòng của Tôn giả - "Này con, Cunda, chuyện gì đang xảy ra?" Vị ấy kể lại sự việc rồi thưa - "Thưa Đại Ưu-bà-di, Tôn giả đã đến". Tôn giả hỏi: "Vì sao con đến vào giờ không thích hợp?". Bà thưa rằng: "Thưa con, vì muốn được gặp con", rồi hỏi: "Này con, ai là người đến đầu tiên?" "Tứ Đại Thiên Vương, thưa Ưu-bà-di". "Này con, con còn vĩ đại hơn cả Tứ Đại Thiên Vương sao?" "Họ giống như người giữ vườn, thưa Ưu-bà-di, từ khi Bậc Đạo Sư của chúng ta thọ thai, họ đã cầm gươm đứng canh gác". "Này con, sau khi họ đi rồi, ai đến?" "Sakka (Đế Thích), vua của chư Thiên". "Này con, con còn vĩ đại hơn cả vua của chư Thiên sao?" "Ông ấy giống như một chú tiểu giúp việc, thưa Ưu-bà-di, khi Bậc Đạo Sư của chúng ta từ cõi Tam Thập Tam (Đao Lợi) đi xuống, ông ấy đã cầm bát và y đi theo". "Này con, sau khi ông ấy đi rồi, ai đến mà sáng chói như vậy?" "Thưa Ưu-bà-di, vị ấy là Đại Phạm Thiên, Bậc Đạo Sư và cũng là Bậc Đạo Sư của bà". "Này con, con còn vĩ đại hơn cả Đại Phạm Thiên của ta sao?" "Đúng vậy, thưa Ưu-bà-di, vào ngày Bậc Đạo Sư của chúng ta đản sinh, bốn vị Đại Phạm Thiên đã đỡ lấy Bậc Đại Nhân bằng lưới vàng".

Rồi người Bà-la-môn - "Con trai ta có oai lực như vậy, thì oai lực của Bậc Đạo Sư, Đức Thế Tôn của con trai ta sẽ như thế nào" - khi suy nghĩ như vậy, hỷ lạc năm màu bỗng nhiên sinh khởi, lan tỏa khắp toàn thân. Tôn giả - "Hỷ lạc và hoan hỷ đã sinh khởi nơi mẹ ta, đây là lúc để thuyết pháp" - suy nghĩ rồi hỏi - "Đại Ưu-bà-di đang suy nghĩ gì vậy?" Bà thưa - "Con trai ta có đức hạnh như vậy, thì đức hạnh của Bậc Đạo Sư của con trai ta sẽ như thế nào, này con, ta đang suy nghĩ như vậy". "Thưa Đại Ưu-bà-di, vào lúc Bậc Đạo Sư của ta đản sinh, xuất gia, thành bậc Giác Ngộ, chuyển Pháp luân, mười ngàn thế giới rung chuyển, không ai sánh bằng về giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến, vì vậy Ngài là Bậc Thế Tôn", giải thích rộng rãi, thuyết bài pháp liên quan đến ân đức Phật.

Người Bà-la-môn, sau khi nghe bài pháp của người con yêu quý, chứng quả Dự Lưu, nói với con trai: "Này con, Upatissa (Ưu-ba-đề-xá), vì sao con lại làm như vậy, con đã không cho ta pháp bất tử như vậy trong suốt thời gian dài". Tôn giả - "Nay ta đã trả món nợ nuôi dưỡng cho mẹ Rūpasāriyā (Hình Xá-lợi) Bà-la-môn, như vậy là đủ" - suy nghĩ rồi nói "Hãy đi đi, Đại Ưu-bà-di" - cho người Bà-la-môn đi rồi hỏi "Cunda, bây giờ là mấy giờ?" "Giờ gần sáng, bạch Tôn giả". "Vậy hãy tập hợp chư Tỳ-kheo". "Chư Tăng đã tập hợp, bạch Tôn giả". "Hãy đỡ ta ngồi dậy, Cunda", đỡ Ngài ngồi dậy. Tôn giả nói với chư Tỳ-kheo - "Các đạo hữu, trong bốn mươi bốn năm các ông đi cùng với ta, điều gì nơi thân hay khẩu của ta mà các ông không thích, xin hãy tha thứ cho ta, các đạo hữu". "Bạch Tôn giả, trong suốt thời gian dài chúng con đi theo Ngài như bóng không rời, không có điều gì không thích, xin Ngài hãy tha thứ cho chúng con". Rồi Tôn giả, khi ráng hồng xuất hiện, làm cho đại địa rung động, nhập Vô Dư Niết-bàn giới. Rất nhiều chư Thiên và nhân loại đã làm lễ hỏa táng Tôn giả.

Tôn giả Cunda lấy bát y và bình lọc nước đựng xá-lợi của Tôn giả, đi đến Jetavana (Kỳ Viên), cùng với Tôn giả Ānanda (A-nan) đến gặp Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn cầm bình lọc nước đựng xá-lợi, nói năm trăm bài kệ về đức hạnh của Tôn giả, rồi cho xây tháp thờ xá-lợi, và ra hiệu cho Tôn giả Ānanda (A-nan) chuẩn bị đi Rājagaha (Vương Xá). Tôn giả báo cho chư Tỳ-kheo. Đức Thế Tôn cùng với đại chúng Tỳ-kheo đi đến Rājagaha (Vương Xá). Khi đến đó, Tôn giả Mahāmoggallāna (Đại Mục-kiền-liên) nhập diệt. Đức Thế Tôn lấy xá-lợi của Tôn giả, cho xây tháp thờ, rồi rời Rājagaha (Vương Xá), tuần tự đi về hướng sông Gaṅgā (Hằng), đến Ukkacela. Ở đó, Ngài ngồi bên bờ sông Gaṅgā (Hằng) cùng với chúng Tỳ-kheo, thuyết bài kinh liên quan đến sự nhập diệt của Sāriputta (Xá-lợi-phất) và Moggallāna (Mục-kiền-liên), rồi rời Ukkacela đi đến Vesāli (Tỳ-xá-ly). Như vậy, rồi Đức Thế Tôn vào buổi sáng đắp y, cầm bát và y, đi vào Vesāli (Tỳ-xá-ly) khất thực, đó là câu chuyện tuần tự ở đây.

Ở đây, "trải da" (cammakkhaṇḍaṃ) là ám chỉ. Udenacetiyanti (Udena Tháp) là chỉ ngôi chùa được xây dựng tại địa điểm tháp của Dạ-xoa Udena. Gotamakādīsupi (với Gotamaka) cũng có cách hiểu tương tự. Bhāvitāti (đã được phát triển) là đã được tăng trưởng. Bahulīkatāti (đã được làm cho phong phú) là đã được thực hiện lặp đi lặp lại. Yānīkatāti (đã được làm thành cỗ xe) là đã được làm như một cỗ xe đã được thắng. Vatthukatāti (đã được làm thành nền tảng) là đã được làm thành nền tảng theo nghĩa là một nơi an trụ. Anuṭṭhitāti (đã được thiết lập) là đã được an trú. Paricitāti (đã được tích lũy) là được tích lũy, được làm cho tăng trưởng hoàn toàn. Susamāraddhāti (đã được bắt đầu tốt đẹp) là đã được bắt đầu một cách tốt đẹp.

Sau khi nói như vậy một cách không xác định, để chỉ rõ bằng cách xác định, Đức Như Lai nói "của Như Lai" (tathāgatassa kho). Ở đây, kappanti (kiếp) là chỉ tuổi thọ của một kiếp. Vào thời điểm đó, tuổi thọ của con người là bao nhiêu, thì (Ngài có thể) duy trì trọn vẹn tuổi thọ đó. Kappāvasesaṃ vāti (hoặc phần còn lại của kiếp) – hoặc hơn một trăm năm đã được nói đến trong câu "một ít hay nhiều hơn" (‘‘appaṃ vā bhiyyo’’) (Dī. Ni. 2.7; A. Ni. 6.74). Tuy nhiên, Trưởng lão Mahāsīva nói – ‘‘Không có chuyện chư Phật rống lên một cách vô ích. Cũng như Ngài đã chế ngự cơn đau đớn gần chết (māraṇantikaṃ vedanaṃ) khởi lên ở làng Veḷuva (Trúc Lâm) trong mười tháng, thì bằng cách nhập định đó lặp đi lặp lại, Ngài cũng có thể chế ngự trong từng mười tháng và duy trì trọn kiếp (bhaddakappa) này, nhưng tại sao Ngài không duy trì? Thân thể đã được chấp thủ này bị chi phối bởi những thứ như sự đứt gãy (khaṇḍiccādīhi), và chư Phật nhập Niết-bàn vào phần năm (pañcame) của tuổi thọ, khi (thân thể) còn được nhiều người yêu mến, mà không đạt đến trạng thái đứt gãy. Và khi các vị đại đệ tử của Phật và các vị đệ tử kế tục Phật đã nhập Niết-bàn, thì chỉ còn lại một mình như một khúc gỗ, hoặc được vây quanh bởi các vị sa-di trẻ tuổi. Do đó, Ngài có thể trở thành đối tượng bị chê bai: ‘Ôi, hội chúng của chư Phật!’. Vì vậy, Ngài đã không duy trì’’. Ngay cả khi nói như vậy, điều đó không được chấp nhận, "tuổi thọ của một kiếp" (āyukappo) là điều duy nhất được xác định trong Aṭṭhakathā (Chú giải).

167.Về câu "Như người bị Ma Vương áp đảo tâm" (Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto), ở đây, "như" (tanti) chỉ là một liên từ (nipātamattaṃ). Ý nghĩa là, cũng như một phàm phu khác bị Ma Vương áp đảo tâm, chế ngự tâm, không thể thấu hiểu, thì (A-nan-đà) cũng không thể thấu hiểu. Vì sao? Vì Ma Vương áp đảo tâm của người mà mười hai điên đảo (dvādasa vipallāsā) hoàn toàn chưa được đoạn trừ. Bốn điên đảo của Trưởng lão chưa được đoạn trừ, vì vậy Ma Vương áp đảo tâm của Ngài. Vậy khi làm cho tâm bị áp đảo, hắn làm gì? Hắn hoặc cho thấy hình sắc đáng sợ (bheravaṃ rūpārammaṇaṃ), hoặc cho nghe âm thanh đáng sợ (saddārammaṇaṃ), do đó chúng sinh thấy hoặc nghe điều đó, mất niệm (satiṃ) và hở miệng (vivaṭamukhā). Hắn thọc tay vào miệng của họ và bóp tim (hadayaṃ). Do đó, họ trở nên bất tỉnh (visaññāva). Nhưng liệu hắn có thể thọc tay vào miệng của Trưởng lão không? Tuy nhiên, hắn cho thấy đối tượng đáng sợ. Thấy điều đó, Trưởng lão đã không thấu hiểu tướng và ánh sáng (nimittobhāsaṃ). Đức Thế Tôn dù biết nhưng Ngài hỏi: ‘‘Vì sao lại thỉnh đến ba lần?’’ Để làm giảm bớt nỗi buồn bằng cách quy trách nhiệm: ‘‘Đó là lỗi của ngươi, đó là sai lầm của ngươi’’ sau khi thỉnh cầu "Bạch Thế Tôn, xin Thế Tôn hãy duy trì".

168.Về câu "Ma Vương, kẻ ác" (Māro pāpimāti), ở đây, Māroti (Ma Vương) là chỉ kẻ sát hại (māretīti) bằng cách khiến chúng sinh rơi vào bất hạnh. Pāpimāti (kẻ ác) là một từ đồng nghĩa của Māroti (Ma Vương). Vì hắn có đầy đủ các pháp ác (pāpadhammasamannāgatattā) nên được gọi là ‘‘pāpimā’’ (kẻ ác). Kaṇho (Hắc Ma), Antako (Kẻ Chấm Dứt), Namuci (Kẻ Bất Tử), Pamattabandhūtipi (Kẻ Thân Thích Với Người Phóng Dật) cũng là tên của hắn. Bhāsitā kho panesāti (Nhưng điều này đã được Thế Tôn nói), ý nói rằng vào tuần thứ tám sau khi Đức Thế Tôn giác ngộ, (Ma Vương) đã đến chỗ Bồ-đề (bodhimaṇḍeyeva) và nói – ‘‘Bạch Thế Tôn, mục đích mà các Ngài đã viên mãn các Ba-la-mật, mục đích đó đã được thành tựu, tuệ giác Toàn Giác (sabbaññutaññāṇaṃ) đã được chứng đắc, Ngài còn đi khắp thế gian để làm gì?’’ Và, cũng như hôm nay, hắn đã thỉnh cầu: ‘‘Bạch Thế Tôn, bây giờ xin Thế Tôn hãy nhập Niết-bàn.’’ Và Đức Thế Tôn đã từ chối hắn bằng cách nói: ‘‘Ta sẽ chưa’’ và những lời khác. Liên quan đến điều đó, hắn nói ‘‘Bhāsitā kho panesā bhante’’ (Nhưng điều này đã được Thế Tôn nói) và những lời khác.

Ở đó, viyattāti (thông thạo) là thông thạo theo con đường (magga). Cũng như vậy, vinītā (được điều phục), cũng như vậy, visāradā (tự tin). Bahussutāti (đa văn) là những người có nhiều kiến thức theo Tam Tạng (tepiṭakavasena). Họ trì giữ chính Pháp đó nên là dhammadharā (những người trì Pháp). Hoặc là pariyattibahussutā (đa văn về giáo lý) và paṭivedhabahussutā (đa văn về chứng ngộ). Ở đây, nên hiểu nghĩa là dhammadharāti (những người trì Pháp) do trì giữ các pháp giáo lý (pariyatti) và chứng ngộ (paṭivedha). Dhammānudhammapaṭipannāti (thực hành tùy pháp) là thực hành pháp quán (vipassanādhammaṃ), là tùy pháp (anudhammabhūtaṃ) của Thánh Pháp (ariyadhammassa). Sāmīcippaṭipannāti (thực hành chân chính) là thực hành hạnh an ổn (anucchavikapaṭipadaṃ). Anudhammacārinoti (sống tùy pháp) là những người có giới hạnh sống tùy pháp (anudhammacaraṇasīlā). Sakaṃ ācariyakanti (tông chỉ của mình) là chỉ tông chỉ của thầy mình. Ācikkhissantītiādīni (sẽ tuyên bố) và những lời khác, tất cả đều là những từ đồng nghĩa của nhau. Sahadhammenāti (với chánh pháp) là với lời nói có lý do, có nguyên nhân (sahetukena sakāraṇena vacanena). Sappāṭihāriyanti (với thần thông) là giảng pháp cho đến khi đạt được sự giải thoát (niyyānikaṃ).

Brahmacariyanti (phạm hạnh) là chỉ toàn bộ phạm hạnh của giáo pháp (sāsanabrahmacariyaṃ) bao gồm ba học (sikkhattayasaṅgahitaṃ). Iddhanti (tăng thịnh) là hưng thịnh do vị ngọt của thiền (jhānassādavasena). Phītanti (tăng trưởng) là đạt đến sự tăng trưởng, như hoa quả đầy đủ của tất cả các quả (phāliphullaṃ) do sự thành tựu của các thắng trí (abhiññāya sampattivasena). Vitthārikanti (quảng bá) là mở rộng do sự an trú ở các phương hướng khác nhau. Bāhujaññanti (nhiều người biết đến) là được nhiều người biết đến và thấu hiểu do sự chứng ngộ của nhiều người (mahājanābhisamayavasena). Puthubhūtanti (trở nên rộng lớn) là đạt đến trạng thái rộng lớn theo mọi phương diện. Như thế nào? Yāva devamanussehisuppakāsitanti (cho đến khi được chư thiên và loài người tuyên bố rõ ràng), ý nghĩa là tất cả chư thiên và loài người có trí tuệ đều tuyên bố rõ ràng.

Appossukkoti (không còn nỗ lực) là không còn tham ái (nirālayo). Vì ngươi, này kẻ ác, từ tuần thứ tám, đã đi lang thang gào thét: ‘‘Bạch Thế Tôn, bây giờ xin Thế Tôn hãy nhập Niết-bàn, xin Thiện Thệ hãy nhập Niết-bàn.’’ Từ nay trở đi, hãy không còn nỗ lực; đừng cố gắng vì sự nhập Niết-bàn của Ta.

169.Sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajīti (chánh niệm tỉnh giác, Ngài xả bỏ hành (sankhara) của tuổi thọ), sau khi thiết lập niệm vững chắc, Ngài xả bỏ, từ bỏ hành của tuổi thọ, sau khi quyết định bằng trí tuệ. Ở đó, Đức Thế Tôn không xả bỏ hành của tuổi thọ như ném một viên sỏi bằng tay, mà chỉ nhập định trong ba tháng và khởi tâm rằng sẽ không nhập định sau đó. Liên quan đến điều đó, nói rằng ‘‘ossajī’’ (đã xả bỏ). ‘‘Ussajjī’’ (đã xả bỏ) cũng là một bản পাঠ (pāṭha). Mahābhūmicāloti (động đất lớn) là sự rung chuyển lớn của trái đất. Nghe nói rằng khi đó, mười ngàn thế giới (dasasahassī lokadhātu) rung chuyển. Bhiṃsanakoti (kinh hoàng) là gây ra sợ hãi. Devadundubhiyo ca phaliṃsūti (trống trời cũng nổ), trống trời (devabheriyo) nổ, trời sấm sét khô (sukkhagajjitaṃ), chớp không đúng thời (akālavijjulatā) lóe, mưa khoảnh khắc (khaṇikavassaṃ) rơi, ý nói như vậy.

Udānaṃ udānesīti (Ngài thốt lên lời cảm hứng), tại sao Ngài thốt lên? Có người có thể nói – ‘‘Đức Thế Tôn bị bức bách bởi (Ma Vương) đeo bám từ phía sau, nói: ‘Bạch Thế Tôn, xin hãy nhập Niết-bàn, bạch Thế Tôn, xin hãy nhập Niết-bàn’, nên đã xả bỏ hành của tuổi thọ vì sợ hãi.’’ ‘‘Để không có chỗ cho điều đó, không có lời cảm hứng của người sợ hãi’’ để làm sáng tỏ điều này, Ngài thốt lên lời cảm hứng tràn đầy hỷ lạc.

Ở đó, tulitaṃ (có thể so sánh) là được so sánh, được xác định, vì có thể thấy rõ đối với tất cả, như chó rừng vàng (soṇasiṅgālādīnampi). Đó là gì? Nghiệp Dục giới (Kāmāvacarakammaṃ). Na tulaṃ (không thể so sánh), không có nghiệp thế gian nào khác tương tự với nó, nên là atulaṃ (vô song). Đó là gì? Nghiệp Đại hành (Mahaggatakammaṃ). Hoặc là Dục giới và Sắc giới là tulaṃ (có thể so sánh), Vô sắc giới là atulaṃ (vô song). Hoặc là ít quả báo (appavipākaṃ) là tulaṃ (có thể so sánh), nhiều quả báo (bahuvipākaṃ) là atulaṃ (vô song). Sambhavanti (sự sinh) là chỉ nguyên nhân của sự sinh, sự tạo thành khối, sự tạo thành đống. Bhavasaṅkhāranti (hành hữu) là chỉ sự tạo tác tái sinh (punabbhavasaṅkhāraṇakaṃ). Avassajīti (đã xả bỏ) là đã từ bỏ. Munīti (bậc Mâu-ni) là chỉ Phật Mâu-ni (buddhamuni). Ajjhattaratoti (trong nội tâm) là từ trong nội tâm của chính mình. Samāhitoti (định) là định do cận hành định (upacāra) và an chỉ định (appanā). Abhindi kavacamivāti (đã phá vỡ như áo giáp), đã phá vỡ như áo giáp. Attasambhavanti (tự sinh) là chỉ phiền não (kilesaṃ) sinh ra trong tự thân. Điều này được nói đến – ‘‘Ngài đã xả bỏ nghiệp thế gian được gọi là sambhavaṃ (sự sinh) theo nghĩa là có quả báo, và bhavasaṅkhāranti (hành hữu) theo nghĩa là sự tạo tác hữu, có thể so sánh và vô song (tulātulasaṅkhātaṃ). Và Ngài đã phá vỡ phiền não tự sinh (attasambhavaṃ kilesañca) như áo giáp (kavacaṃ) của một chiến binh vĩ đại trên chiến trường, sau khi trở nên định trong nội tâm.’’

Hoặc, “đắn đo” (tulanti) là đang cân nhắc, đang suy xét. “Vô lượng và hữu lượng” (Atulañca sambhavanti) là Niết-bàn và sự sinh. “Hành nghiệp hữu” (Bhavasaṅkhāranti) là nghiệp dẫn đến hữu. Vị ẩn sĩ xả ly (Avassaji munī), nghĩa là, vị Phật ẩn sĩ trong khi đang cân nhắc theo cách: “Năm uẩn là vô thường, sự diệt của năm uẩn là Niết-bàn thường hằng” v.v… (Pṭs.Paṭisambhidāmagga. 3.38), thấy rõ sự nguy hiểm trong hữu, và lợi ích trong Niết Bàn, đã xả ly nghiệp hành hữu là nguồn gốc của các uẩn ấy – bằng đạo lộ Thánh đưa đến sự đoạn diệt nghiệp, như đã nói: “[Con đường] đưa đến sự đoạn diệt nghiệp” (M. Majjhimanikāya. 2.81). Bằng cách nào? Ngài đã phá tan sự sinh trong tự thân như áo giáp, nhờ an trú nội tâm, định tĩnh. Chính ngài, nhờ sức mạnh của minh sát mà an trú nội tâm, nhờ sức mạnh của chỉ tịnh mà định tĩnh, từ giai đoạn đầu, đã phá vỡ tấm lưới của mọi phiền não, được gọi là “sự sinh trong tự thân” (attasambhava), vì nó sinh ra trong tự thân, bao trùm lấy thân như áo giáp. Và do không còn phiền não, nghiệp đã làm được xem là đã xả ly, vì không còn tái sinh, vì vậy, Ngài đã từ bỏ hành (nghiệp) quyết định tuổi thọ (āyusaṅkhāra) mà không sợ hãi, nhờ sự đoạn tận phiền não. Và cần phải hiểu rằng, để biểu thị sự không sợ hãi, Ngài đã thốt lên lời cảm hứng (udāna).

Sự mô tả về trận động đất lớn

171. Khi nào gió lớn thổi (Yaṃ mahāvātāti), tức là vào thời điểm nào đó, khi gió lớn thổi, thì gió hất tung (ukkhepakavātā) nổi lên, những ngọn gió ấy thổi làm đứt đoạn lớp gió dày một trăm ngàn chín do tuần sáu mươi ngàn (yojana) có nhiệm vụ giữ nước lại, từ đó nước rơi xuống không trung, khi nước rơi, đất liền bị sụp xuống. Rồi gió bằng sức mạnh của mình, giống như việc thổi bên trong, giữ nước lại và nắm lấy, từ đó nước dâng lên, khi nước dâng, đất liền dâng lên. Như vậy, nước bị chấn động làm rung chuyển đất. Và sự rung chuyển này vẫn còn cho đến ngày nay, tuy nhiên, do tính chất dày đặc, nên sự chìm xuống và nổi lên không được rõ ràng.

Có đại thần thông, có đại oai lực (Mahiddhiko mahānubhāvoti) là có đại thần thông, vì sự vĩ đại của sự thành tựu, có đại oai lực, vì sự vĩ đại của điều được trải nghiệm. Hạn chế (Parittāti) nghĩa là yếu ớt. Vô lượng (Appamāṇāti) nghĩa là mạnh mẽ. Vị ấy làm rung chuyển đất này (So imaṃ pathaviṃ kampetīti), nghĩa là vị ấy làm rung chuyển như Đại Mục Kiền Liên, sau khi tạo ra thần thông, làm chấn động, hoặc như vị Sa di Sangharakkhita, cháu của Trưởng lão Mahānāga, khi quán xét. Vị tôn giả ấy, sau khi đắc quả A-la-hán ngay trên lưỡi dao cạo, đã suy nghĩ: "Liệu có vị Tỳ-kheo nào, sau khi đắc quả A-la-hán ngay trong ngày xuất gia, đã từng làm rung chuyển lầu Vejayanta?". Rồi, biết rằng: "Không có ai cả," vị ấy suy nghĩ: "Ta sẽ làm rung chuyển" bằng thần thông, đứng trên đỉnh lầu Vejayanta, dùng chân đạp, nhưng không thể làm rung chuyển. Rồi các vũ nữ của Đế Thích nói với ngài: "Này con, Sangharakkhita, con muốn làm rung chuyển lầu Vejayanta bằng cái đầu hôi thối của mình, lầu đã được đặt vững chắc, làm sao con có thể làm rung chuyển được?".

Vị Sa di suy nghĩ: "Các vị thiên nữ này đang đùa giỡn với ta, ta đã không gặp được thầy của ta, thầy của ta, Trưởng lão Sāmuddikamahānāga đang ở đâu?". Trong khi quán xét, vị ấy biết được rằng thầy đang nhập thiền ban ngày sau khi làm ướt nước biển ở giữa đại dương, liền đi đến đó, đảnh lễ Trưởng lão và đứng một bên. Rồi Trưởng lão nói với ngài: "Này con Sangharakkhita, con đã tham chiến mà chưa được huấn luyện sao?", và hỏi: "Con không thể, này con, làm rung chuyển lầu Vejayanta?". Bạch Thế Tôn, con đã không gặp được thầy. Rồi Trưởng lão nói với ngài: "Này con, nếu những người như con không làm rung chuyển, thì ai khác sẽ làm rung chuyển? Con đã từng thấy, này con, một cục phân bò trôi trên mặt nước, này con, người ta cắt bánh kapalla (một loại bánh) khi đang nướng từ trong ra ngoài, hãy hiểu bằng ví dụ này". Vị ấy nói: "Bạch Thế Tôn, bấy nhiêu là đủ", rồi ước nguyện rằng nơi lầu tọa lạc, nước sẽ hiện hữu, và đi về phía lầu Vejayanta.

Các thiên nữ thấy vậy, liền nói: "Đã một lần hổ thẹn mà bỏ đi, vị Sa di lại đến, lại đến nữa". Thiên chủ Đế Thích nói: "Đừng nói chuyện với con trai của ta, bây giờ nó đã gặp được thầy, nó sẽ làm rung chuyển lầu trong khoảnh khắc". Vị Sa di liền dùng ngón chân cái chạm vào đỉnh lầu. Lầu nghiêng về bốn phía. Các thiên nữ kêu lên: "Hãy để lầu được yên, này con, hãy để lầu được yên, này con". Vị Sa di đặt lầu trở lại vị trí cũ, đứng trên đỉnh lầu và thốt lên bài kệ:

"Hôm nay ta xuất gia, hôm nay chứng quả đoạn tận các lậu hoặc;

Hôm nay ta làm rung chuyển lầu, ôi sự cao quý của Đức Phật.

Hôm nay ta xuất gia... ôi sự cao quý của Giáo Pháp.

Hôm nay ta xuất gia... ôi sự cao quý của Tăng đoàn."

Trong sáu nguyên nhân gây động đất còn lại, những gì cần nói, đã được nói trong (Kinh) Mahāpadāna.

Như vậy, trong tám nguyên nhân gây động đất này, thứ nhất là do sự xáo trộn của các yếu tố, thứ hai là do oai lực thần thông, thứ ba và thứ tư là do oai lực của phước báu, thứ năm là do oai lực của trí tuệ, thứ sáu là do bố thí lời tán dương, thứ bảy là do lòng bi mẫn, thứ tám là do khóc than. Khi bậc Đại nhân nhập thai mẹ và khi ra khỏi thai mẹ, đất rung chuyển do oai lực phước báu của Ngài. Khi chứng Vô Thượng Bồ Đề, đất rung chuyển do bị oai lực trí tuệ đánh bại. Khi chuyển Pháp luân, đất rung chuyển do được thiết lập trong trạng thái tán dương, ban cho lời tán dương. Khi từ bỏ hành (nghiệp) quyết định tuổi thọ (āyusaṅkhārossajjana), đất rung chuyển do được thiết lập trong trạng thái bi mẫn, không thể chịu đựng được sự chấn động của tâm. Khi nhập Niết-bàn, đất rung chuyển do bị thúc đẩy bởi sự khóc than. Ý nghĩa này cần được hiểu theo quan điểm của vị thiên nữ của đất, còn đối với đất đại địa (mahābhūtapathavī), thì không có điều này, vì nó vô tri.

Này Ānanda, đây là tám nhân duyên (Ime kho, ānanda, aṭṭha hetūti), ở đây, “đây” (ime) là sự chỉ định điều đã được chỉ ra. Và với bấy nhiêu, tôn giả Ānanda đã nhận biết: "Chắc chắn, hôm nay, Đức Thế Tôn đã xả bỏ hành (nghiệp) quyết định tuổi thọ." Đức Thế Tôn, tuy biết sự nhận biết của ngài, nhưng không cho cơ hội, mà tóm tắt tám loại khác, Ngài nói: "Có tám hội chúng này" (aṭṭha kho imā) v.v...

Sự mô tả về tám hội chúng

172. Trong đó, hội chúng Sát-đế-lỵ (khattiyaparisanti) đông đến hàng trăm, tương tự như các hội chúng của Bimbisāra (Tần-bà-sa-la), các hội chúng của dòng họ, các hội chúng của Licchavī, hội chúng ấy có thể có ở các thế giới khác. Đã từng chuyện trò (Sallapitapubbanti) là đã từng đối thoại. Đã từng đàm luận (Sākacchāti) là đã từng tham gia pháp đàm. Dáng vẻ của họ như thế nào (Yādisako tesaṃ vaṇṇoti), họ có người da trắng, có người da đen, có người da ngăm, Đức Thế Tôn có màu da vàng ròng. Điều này được nói đến liên quan đến hình dáng. Và hình dáng của họ hoàn toàn được nhận biết, nhưng Đức Thế Tôn không giống như người man di, cũng không đeo bông tai bằng ngọc, Ngài ngồi với dáng vẻ của một vị Phật. Nhưng họ chỉ thấy hình dáng giống như họ. Giọng nói của họ như thế nào (Yādisako tesaṃ saroti), họ có người giọng nói bị đứt, có người giọng nói khàn, có người giọng nói như quạ, Đức Thế Tôn có giọng nói của Phạm thiên. Điều này được nói đến liên quan đến sự khác biệt về ngôn ngữ. Thực vậy, ngay cả khi Đức Thế Tôn ngồi trên ngai vàng và thuyết giảng, họ nghĩ: "Hôm nay, vua thuyết giảng với giọng nói ngọt ngào". Nhưng sau khi Đức Thế Tôn rời đi, thấy vua trở lại, họ nảy sinh sự nghi ngờ: "Vị này là ai?". Trong đó, "Vị này là ai?" (ko nu kho ayanti), nghĩa là, ở nơi này, vừa rồi, vị nào đã thuyết giảng với giọng điệu ngọt ngào bằng tiếng Māgadha, bằng tiếng Sīhaḷa, vị ấy đã biến mất, là chư thiên hay là người, nghi ngờ như vậy, nhưng họ không biết. Tại sao Ngài lại thuyết pháp cho những người không biết như vậy? Để huân tập. Vì pháp được nghe như vậy, trong tương lai sẽ trở thành nhân duyên, nên Ngài thuyết giảng vì lợi ích tương lai. Về hội chúng Bà-la-môn (brāhmaṇaparisanti) v.v…, cũng cần hiểu sự hiện hữu của họ theo cách tương tự như các hội chúng của Soṇadaṇḍa, Kūṭadaṇḍa và ở các thế giới khác.

Tám hạng người này, Đức Thế Tôn đưa ra với mục đích gì? Chính là để thể hiện sự không sợ hãi. Sau khi đưa ra những hạng người này, Ngài nói như sau: "Này Ānanda, khi Như Lai tiếp xúc và thuyết pháp cho tám hạng người này, Như Lai không hề có sợ hãi hay rụt rè, làm sao có ai có thể nghĩ rằng Như Lai lại sợ hãi khi chỉ thấy một mình Ma Vương. Này Ānanda, Như Lai không sợ hãi, không kinh hãi, chánh niệm tỉnh giác, xả bỏ thọ hành."

Giải thích về Tám Thắng Xứ

173. Thắng Xứ (Abhibhāyatanāni) là những đối tượng để chiến thắng. Chiến thắng cái gì? Chiến thắng cả pháp nghịch và đối tượng (của thiền định). Chúng chiến thắng các pháp nghịch theo cách đối nghịch, và chiến thắng các đối tượng nhờ sự siêu việt về trí tuệ của hành giả.

Trong câu "Nội hữu sắc tưởng", vị ấy được gọi là nội hữu sắc tưởng nhờ sự chuẩn bị (parikamma) trên sắc nội. Khi thực hiện biến xứ màu xanh bên trong, vị ấy thực hiện trên tóc, mật, tròng đen của mắt. Khi thực hiện biến xứ màu vàng, vị ấy thực hiện trên mỡ, da, mu bàn tay, bàn chân, hay phần màu vàng của mắt. Khi thực hiện biến xứ màu đỏ, vị ấy thực hiện trên thịt, máu, lưỡi, hay phần màu đỏ của mắt. Khi thực hiện biến xứ màu trắng, vị ấy thực hiện trên xương, răng, móng tay, hay phần màu trắng của mắt. Tuy nhiên, nó không hoàn toàn xanh, hoàn toàn vàng, hoàn toàn đỏ, hay hoàn toàn trắng, mà vẫn chưa được thanh tịnh.

"Một vị thấy các sắc bên ngoài", vị nào có sự chuẩn bị (parikamma) như vậy khởi lên bên trong, nhưng tướng (nimitta) lại ở bên ngoài, vị ấy được gọi là "nội hữu sắc tưởng, một vị thấy các sắc bên ngoài", do có sự chuẩn bị bên trong và sự chứng đạt bên ngoài. "Hạn lượng" nghĩa là chưa được tăng trưởng. "Tốt đẹp và xấu xí" nghĩa là hoặc tốt đẹp, hoặc xấu xí. Cần phải hiểu rằng thắng xứ này được đề cập đến là do hạn lượng. "Sau khi chiến thắng chúng", ví như một người đầu bếp giỏi, sau khi có được một lượng cơm vừa vặn, nghĩ rằng: "Có gì đáng ăn ở đây?", rồi vứt bỏ và chỉ ăn một miếng, tương tự như vậy, một hành giả siêu việt về trí tuệ, với trí tuệ sáng suốt, nghĩ rằng: "Có gì đáng để nhập định trong đối tượng hạn lượng này, đây không phải là việc của ta", rồi sau khi chiến thắng các sắc đó, vị ấy nhập định, nghĩa là vị ấy chứng đạt được an chỉ ngay khi tướng khởi lên. "Ta biết, ta thấy", ở đây, ý muốn nói đến sự chú tâm (ābhoga) của vị ấy. Và sự chú tâm đó là của vị ấy sau khi xuất định, chứ không phải trong khi nhập định. "Có tưởng như vậy", vị ấy có tưởng như vậy cả với tưởng chú tâm và tưởng thiền định. Vì tưởng chiến thắng của vị ấy có cả trong khi nhập định, còn tưởng chú tâm thì chỉ có sau khi xuất định.

"Vô lượng" nghĩa là đã tăng trưởng đến mức vô lượng, to lớn. "Sau khi chiến thắng chúng", ở đây, ví như một người tham ăn, sau khi có được một phần cơm, nghĩ rằng: "Cứ cho thêm nữa, phần này có thấm vào đâu", không xem đó là nhiều, tương tự như vậy, một hành giả siêu việt về trí tuệ, với trí tuệ sáng suốt, nghĩ rằng: "Có gì đáng để nhập định, cái này không phải là vô lượng, không có gánh nặng nào trong việc làm cho tâm ta chuyên nhất", rồi sau khi chiến thắng chúng, vị ấy nhập định, nghĩa là vị ấy chứng đạt được an chỉ ngay khi tướng khởi lên.

"Nội vô sắc tưởng" là không có tưởng chuẩn bị (parikamma) trên sắc nội, do không đạt được hoặc không có nhu cầu.

"Một vị thấy các sắc bên ngoài", vị nào có cả chuẩn bị và tướng khởi lên bên ngoài, vị ấy được gọi là "nội vô sắc tưởng, một vị thấy các sắc bên ngoài", do có sự chuẩn bị và sự chứng đạt bên ngoài. Phần còn lại ở đây giống như đã được giải thích trong thắng xứ thứ tư. Trong bốn thắng xứ này, "hạn lượng" được đề cập đến theo khuynh hướng suy tư (vitakkacarita), "vô lượng" theo khuynh hướng si mê (mohacarita), "tốt đẹp" theo khuynh hướng sân hận (dosacarita), "xấu xí" theo khuynh hướng tham ái (rāgacarita). Vì những điều này là thích hợp với họ. Và sự thích hợp đó của họ đã được trình bày chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo, trong phần giải thích về các loại hạnh.

Trong thắng xứ thứ năm và tiếp theo, "màu xanh" được nói đến theo cách bao gồm tất cả. "Có màu xanh" là theo màu sắc. "Hiện màu xanh" là theo sự hiển thị, nghĩa là các màu không bị pha trộn, không có sự khác biệt về màu sắc, chỉ thấy một màu xanh duy nhất. "Có ánh sáng xanh" ở đây được nói đến theo ánh sáng, nghĩa là có ánh sáng xanh, có hào quang xanh. Qua đó cho thấy sự thanh tịnh của chúng. Bốn thắng xứ này được đề cập đến là do màu sắc thanh tịnh. Hoa U Mā (Umāpuppha), hoa này có màu xanh, mềm mại, dù có thấy cũng chỉ là màu xanh. Hoa Girikaṇṇika và các loại hoa khác, dù có thấy cũng chỉ có màu trắng. Vì vậy, chỉ có hoa này được chọn, chứ không phải những hoa kia. Bārāṇaseyyaka là có nguồn gốc từ Bārāṇasī. Ở đó, bông vải rất mềm, người thợ kéo sợi và thợ dệt rất khéo, nước cũng trong sạch và trơn láng. Vì vậy, tấm vải đó được làm mịn cả hai mặt; ở cả hai mặt, nó mịn, mềm và trơn láng.

Trong "màu vàng" và tiếp theo, ý nghĩa cũng cần được hiểu theo cách tương tự. "Khi lấy đề mục biến xứ màu xanh, vị ấy nắm lấy tướng màu xanh trên hoa, vải, hoặc trên yếu tố màu sắc", ở đây, cách tạo biến xứ, cách chuẩn bị, và cách chứng đạt an chỉ, tất cả đều đã được trình bày chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo. Tám thắng xứ này cũng được đưa ra để thể hiện sự không sợ hãi. Sau khi nói về những điều này, Ngài nói như sau: "Này Ānanda, ngay cả khi nhập định và xuất định các loại định như vậy, Như Lai cũng không hề có sợ hãi hay rụt rè, làm sao có ai có thể nghĩ rằng Như Lai lại sợ hãi khi chỉ thấy một mình Ma Vương. Này Ānanda, Như Lai không sợ hãi, không kinh hãi, chánh niệm tỉnh giác, xả bỏ thọ hành."

Giải thích về Tám Giải Thoát

174. Phần giải thích về Giải Thoát (Vimokkha) đã rõ nghĩa. Tám giải thoát này cũng được đưa ra để thể hiện sự không sợ hãi. Sau khi nói về những điều này, Ngài cũng nói như sau: "Này Ānanda, ngay cả khi nhập định và xuất định các loại định này, Như Lai cũng không hề có sợ hãi hay rụt rè... (như trên)... xả bỏ thọ hành."

175. Lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn, không cho Ānanda cơ hội, lại bắt đầu một bài pháp khác theo cách "Có một thời" và tiếp theo. Ở đây, "lần đầu tiên sau khi giác ngộ" nghĩa là ngay sau khi giác ngộ, trong tuần lễ thứ tám.

177. "Xả bỏ" nghĩa là đã buông bỏ, đã quyết định, sau khi nói như vậy, Ngài nói: "Do đó, mười ngàn thế giới này đã rung chuyển."

Câu chuyện về lời thỉnh cầu của Ānanda

178. "Thôi" (Alanti) là một từ phủ định. "Giác Ngộ" (Bodhi) là sự chứng ngộ bốn Thánh Đạo. "Ngươi có tin" nghĩa là ngươi có tin vào điều Như Lai đã nói như vậy không. "Do đó, này Ānanda" nghĩa là vì ngươi tin vào lời nói này, nên đây là lỗi lầm của chính ngươi.

179. "Có một thời" Đức Thế Tôn nói điều này – "Không chỉ ở đây ta mới nhắc nhở ngươi, mà ta cũng đã nhắc nhở ngươi vào dịp khác, đã làm một dấu hiệu rõ ràng, nhưng ngươi cũng không nhận ra, đây là lỗi của chính ngươi" – như vậy là để làm dịu nỗi buồn và để chỉ ra lỗi lầm của Trưởng lão bằng nhiều cách khác nhau.

183. "Với những người thân yêu, khả ái", với cha mẹ, anh em, chị em, và những người khác, có sự khác biệt do chủng loại, có sự chia lìa do cái chết, có sự biến đổi do sự hiện hữu. "Làm sao có thể được ở đây?", vì vậy, vì có sự khác biệt với tất cả những người thân yêu, khả ái, nên dù có viên mãn mười Ba-la-mật, dù có đạt được giác ngộ, dù có chuyển Pháp Luân, dù có thể hiện song thông, dù có giáng hạ từ cõi trời, cái gì đã sanh, đã hiện hữu, đã được tạo thành, có bản chất tan rã, mong rằng thân thể của Như Lai cũng không tan rã, điều đó không thể xảy ra, dù có khóc lóc, than vãn, cũng không thể đạt được điều đó. "Sẽ quay trở lại", cái gì đã được xả bỏ, đã nôn ra, mong rằng sẽ ăn lại, nghĩa là như vậy.

184. "Như thế nào là phạm hạnh này" (yathayidaṃ brahmacariyaṃ) nghĩa là phạm hạnh của giáo pháp (sāsana) được bao gồm trong ba học (giới, định, tuệ). "Lâu dài" (Addhaniyanti) nghĩa là có thể tồn tại lâu dài. "Trường tồn" (Ciraṭṭhitikanti) nghĩa là trường tồn do sự tiếp nối lâu dài. "Bốn niệm xứ" (cattāro satipaṭṭhānā) v.v... tất cả đều được nói đến theo nghĩa thế gian và xuất thế gian. Phần phân tích về các pháp trợ đạo (bodhipakkhiya) này đã được nói đầy đủ về mọi phương diện trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga), phần nói về sự thanh tịnh của đạo và tuệ. Ở đây, phần còn lại chỉ là phần rõ nghĩa.

Phần Chú giải cho Đoạn Tụng Thứ Ba đã hoàn tất.

Chú Giải về Sự Quay Đầu Lại của Con Voi Chót

186. "Sự quay đầu lại của con voi chót" (Nāgāpalokitanti) (như thế nào?). Như xương của người phàm chất chồng lên nhau, chạm vào nhau ở các đầu khớp xương, giống như các đầu móc câu, nhưng xương của các vị Phật Độc Giác thì không như vậy. Xương của các vị Phật kết nối với nhau như chuỗi xích, vì vậy không thể xoay cổ lại để nhìn về phía sau. Giống như con voi chúa, khi muốn nhìn về phía sau, nó phải xoay toàn thân, thì các vị Phật cũng phải làm như vậy. Nhưng khi Đức Thế Tôn đứng ở cổng thành và trong tâm khởi ý: "Ta sẽ nhìn Vesāli", thì trái đất này, như bánh xe của người thợ gốm, xoay chuyển, làm cho Đức Thế Tôn quay mặt về phía thành Vesāli, như thể nói rằng: "Thưa Thế Tôn, Ngài đã tích lũy ba-la-mật trong vô số kiếp, Ngài không cần phải xoay cổ để nhìn lại". Ý nghĩa này được nói đến ở đây.

Nhưng không chỉ riêng Vesāli, mà khi Ngài rời khỏi Sāvatthi (Xá Vệ), Rājagaha (Vương Xá), Nālandā (Na-lan-đà), Pāṭaligāma (Ba-tra-lị-phất), Koṭigāma, Nātikagāma, Ngài cũng đã nhìn lại lần cuối cùng với tất cả những nơi đó. Vậy tại sao Ngài không quay đầu lại như con voi chót ở những nơi đó? Vì không có gì đặc biệt. Việc quay đầu lại nhìn ở những nơi đó không có gì đặc biệt, vì vậy Ngài đã không làm như vậy. Hơn nữa, các vị vua của Vesāli sắp gặp đại họa, ba năm nữa họ sẽ bị diệt vong. Họ sẽ xây dựng một bảo tháp tại cổng thành, nơi Ngài đã quay đầu lại như con voi chót, và thờ cúng bảo tháp đó bằng hương hoa, v.v... Điều đó sẽ đem lại lợi ích và hạnh phúc lâu dài cho họ. Vì lòng từ bi đối với họ, Ngài đã quay đầu lại.

"Chấm dứt khổ" (Dukkhassantakaroti) là chấm dứt khổ luân hồi. "Có mắt" (Cakkhumāti) là có năm loại mắt (nhục nhãn, thiên nhãn, tuệ nhãn, pháp nhãn, Phật nhãn). "Đã nhập Niết-bàn" (Parinibbutoti) là nhập Niết-bàn bằng cách diệt trừ phiền não.

Chú Giải về Bốn Đại Giáo Pháp

187. "Đại giáo pháp" (Mahāpadeseti) nghĩa là những điểm tựa lớn, hoặc những nguyên nhân lớn, được nói đến bằng cách viện dẫn những bậc vĩ đại như chư Phật, v.v...

188. "Không nên tán thành" (Neva abhinanditabbanti) không nên vội vàng tán thưởng và chấp nhận trước khi nghe, vì nếu làm như vậy, sau này khi bị nói là "điều này không phù hợp", người đó sẽ nói "sao trước đây điều này là pháp, bây giờ lại không phải là pháp", và không từ bỏ tà kiến của mình. "Không nên bác bỏ" (Nappaṭikkositabbanti) – không nên nói "kẻ ngu si này nói gì vậy" ngay từ đầu, vì nếu nói như vậy, người kia sẽ không nói ngay cả khi điều đó đáng nói. Vì vậy, Ngài dạy rằng – "không tán thành, không bác bỏ" (anabhinanditvā appaṭikkositvā). "Các từ ngữ" (Padabyañjanānīti) là các từ ngữ tạo thành câu. "Khéo léo ghi nhớ" (Sādhukaṃ uggahetvāti) nghĩa là ghi nhớ kỹ, như "ở chỗ này, bài kệ được nói; ở chỗ này, ý nghĩa được nói; ở chỗ này, sự liên kết được nói; ở chỗ này, trình tự trước sau được nói". "Nên được đối chiếu với Kinh" (Sutte osāretabbānīti) nên được so sánh với Kinh. "Nên được đối chiếu với Luật" (Vinaye sandassetabbānīti) nên được so sánh với Luật.

Ở đây, "Kinh" (sutta) nghĩa là Luật. Như đã nói – "Điều đó bị cấm ở đâu? Ở Sāvatthi (Xá Vệ) trong Suttavibhaṅga" (Luật Tiểu Phẩm). "Luật" (Vinaya) nghĩa là Khandhaka (Kiền-độ). Như đã nói – "trong Vinayātisāra". Như vậy, Luật tạng (Vinayapiṭaka) không bị bỏ qua. Nhưng, cả hai Vibhaṅga (Phân Tích) là Kinh, Khandhaka (Kiền-độ) và Parivāra (Tập Yếu) là Luật, như vậy, Luật tạng được bao gồm. Hoặc, Kinh tạng (Suttantapiṭaka) là Kinh, Luật tạng là Luật, như vậy, chỉ có hai tạng được bao gồm. Hoặc, Kinh tạng và Luận tạng (Abhidhammapiṭaka) là Kinh, Luật tạng là Luật, như vậy, cả ba tạng đều không bị bỏ qua. Thật vậy, không có lời Phật dạy nào gọi là không phải Kinh. Chẳng hạn như – Jātaka (Chuyện Tiền Thân), Paṭisambhidā (Vô Ngại Giải), Niddesa (Nghĩa Thích), Suttanipāta (Kinh Tập), Dhammapada (Pháp Cú), Udāna (Lời Cảm Hứng), Itivuttaka (Như Vậy Đã Nói), Vimānavatthu (Chuyện Thiên Cung), Petavatthu (Chuyện Ngạ Quỷ), Theragāthā (Trưởng Lão Kệ), Therīgāthā (Trưởng Lão Ni Kệ), Apadāna (Tiền Thân Thí Dụ).

Nhưng tôn giả Sudinna – đã bác bỏ tất cả những điều đó, nói rằng "không có lời Phật dạy nào gọi là không phải Kinh" – và nói rằng "Ba tạng là Kinh, còn Luật là nguyên nhân". Sau đó, để chỉ ra nguyên nhân đó, ngài dẫn bài kinh này:

"Này Gotami, những pháp nào mà người biết rằng, những pháp này đưa đến tham, không phải ly tham; đưa đến trói buộc, không phải giải thoát; đưa đến tích lũy, không phải xả bỏ; đưa đến tham lam, không phải ít ham muốn; đưa đến không biết đủ, không phải biết đủ; đưa đến tụ tập, không phải sống ẩn dật; đưa đến lười biếng, không phải tinh tấn; đưa đến khó nuôi dưỡng, không phải dễ nuôi dưỡng. Này Gotami, hãy quyết định dứt khoát – 'Đây không phải là Pháp, đây không phải là Luật, đây không phải là lời dạy của bậc Đạo Sư'. Còn những pháp nào, này Gotami, mà người biết rằng, những pháp này đưa đến ly tham, không phải tham; đưa đến giải thoát, không phải trói buộc; đưa đến xả bỏ, không phải tích lũy; đưa đến ít ham muốn, không phải tham lam; đưa đến biết đủ, không phải không biết đủ; đưa đến sống ẩn dật, không phải tụ tập; đưa đến tinh tấn, không phải lười biếng; đưa đến dễ nuôi dưỡng, không phải khó nuôi dưỡng. Này Gotami, hãy quyết định dứt khoát – 'Đây là Pháp, đây là Luật, đây là lời dạy của bậc Đạo Sư'" (Tăng Chi Bộ Kinh).

Vì vậy, "Kinh" nghĩa là nên được đối chiếu với lời Phật dạy trong ba tạng. "Luật" nghĩa là nên được so sánh với nguyên nhân đoạn trừ tham, v.v..., trong Luật này. Đây là ý nghĩa ở đây. "Không được đối chiếu với Kinh" nghĩa là không tìm thấy trong bất kỳ phần nào của Kinh theo trình tự của Kinh, mà xuất hiện từ một trong các phần: Guḷhavessantara (Tiền Thân Vessantara Ẩn Mật), Guḷhaummagga (Con Đường Ẩn Mật), Guḷhavinaya (Luật Ẩn Mật), Vedallapiṭaka (Tạng Vấn Đáp). Những điều được đưa ra như vậy, không được tìm thấy trong nguyên nhân đoạn trừ tham, v.v..., nên bị loại bỏ. Vì vậy, đã nói – "Này các Tỳ-kheo, hãy loại bỏ điều đó như vậy". Theo cách này, ý nghĩa nên được hiểu ở mọi nơi.

"Này các Tỳ-kheo, hãy ghi nhớ đại giáo pháp thứ tư này" (Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyāthāti) hãy ghi nhớ điểm tựa, nguyên nhân thứ tư của Pháp này.

Ở chỗ này, những điểm linh tinh sau đây nên được biết. Trong Kinh có bốn đại giáo pháp, trong Khandhaka (Kiền-độ) có bốn đại giáo pháp, bốn cách trả lời câu hỏi, Kinh, phù hợp với Kinh, lời dạy của các bậc thầy, quan điểm của bản thân, ba kỳ kết tập.

Trong đó – "Đây là Pháp, đây là Luật", khi cần phân biệt Pháp và Luật, bốn đại giáo pháp này là tiêu chuẩn. Điều gì phù hợp ở đây thì nên chấp nhận, còn điều khác thì không nên chấp nhận, dù cho người nói có uy tín.

"Điều này được phép, điều này không được phép", khi cần phân biệt điều được phép và điều không được phép – "Này các Tỳ-kheo, điều gì mà ta đã không cấm rằng 'điều này không được phép', nếu điều đó phù hợp với điều không được phép, trái ngược với điều được phép, thì điều đó không được phép cho các ngươi", v.v... (Đại Phẩm, Luật Tạng), theo cách này, bốn đại giáo pháp được nói trong Khandhaka (Kiền-độ) là tiêu chuẩn. Phần phân tích về chúng đã được nói trong Samantapāsādikā (Thiện Kiến Luật Chú). Theo cách đã nói ở đó, điều gì phù hợp với điều được phép, thì đó là điều được phép, còn điều khác là điều không được phép, như vậy, nên quyết định.

Có bốn cách trả lời câu hỏi: câu hỏi nên được trả lời dứt khoát, câu hỏi nên được trả lời bằng cách phân tích, câu hỏi nên được trả lời bằng cách hỏi lại, câu hỏi nên được bỏ qua. Trong đó, nếu được hỏi "mắt là vô thường phải không", thì nên trả lời dứt khoát "đúng, vô thường". Cách này cũng áp dụng cho tai, v.v... Đây là câu hỏi nên được trả lời dứt khoát. Nếu được hỏi "vô thường là gì, là mắt phải không?", thì nên trả lời bằng cách phân tích "không chỉ có mắt, mà tai cũng vô thường, mũi cũng vô thường", v.v... Đây là câu hỏi nên được trả lời bằng cách phân tích. Nếu được hỏi "như mắt cũng như tai, như tai cũng như mắt phải không?", thì nên hỏi lại "ngươi hỏi theo nghĩa nào?", nếu được trả lời "tôi hỏi theo nghĩa thấy", thì nên trả lời "không phải vậy", nếu được trả lời "tôi hỏi theo nghĩa vô thường", thì nên trả lời "đúng vậy". Đây là câu hỏi nên được trả lời bằng cách hỏi lại. Nếu được hỏi "linh hồn và thân thể là một hay khác", v.v..., thì nên bỏ qua, "Đức Thế Tôn không trả lời điều này", câu hỏi này không nên được trả lời. Đây là câu hỏi nên được bỏ qua. Như vậy, khi gặp câu hỏi theo cách đó, bốn cách trả lời câu hỏi này là tiêu chuẩn. Câu hỏi đó nên được trả lời theo những cách này.

Trong các từ như kinh (sutta) v.v..., thì "kinh" là chỉ cho ba tạng (Tipiṭaka) đã được kết tập qua ba kỳ Đại hội kết tập. "Tùy thuận kinh" (suttānulomaṃ) là thích hợp, tương ứng với kinh. "Luận điểm của các Luận sư" (ācariyavādo) là chỉ cho các Chú giải (Aṭṭhakathā). "Tự ý kiến" (attanomati) là ý kiến riêng của mình dựa trên sự hiểu biết, nắm bắt ý nghĩa, do sự lanh lợi của bản thân. Trong những điều này, "kinh" là không thể bác bỏ, người bác bỏ kinh là bác bỏ chính Đức Phật. Còn điều "tùy thuận kinh," chỉ nên chấp nhận cái nào phù hợp với kinh, không phải cái khác. "Luận điểm của các Luận sư" cũng chỉ nên chấp nhận cái nào phù hợp với kinh, không phải cái khác. Còn "tự ý kiến" là yếu kém nhất trong tất cả, cũng chỉ nên chấp nhận cái nào phù hợp với kinh, không phải cái khác. Còn "Ngũ bách" (năm trăm), "Thất bách" (bảy trăm), và "Thiên" (một ngàn), đây là chỉ cho ba kỳ Đại hội kết tập. Kinh cũng chỉ là cái nào đã được đưa vào trong các kỳ kết tập đó, cái nào là kinh đáng chê trách thì không nên chấp nhận. Ở đây, nên biết rằng, những văn cú dù có liên hệ [với Pháp và Luật], nhưng không phù hợp với kinh, và không tương đồng với luật.

Giải thích câu chuyện về Cunda, con trai người thợ rèn

189."Con trai người thợ rèn" (Kammāraputtassa) là con trai của người thợ làm vàng. Ông ta là một người chủ gia đình giàu có, sau khi được diện kiến Đức Thế Tôn lần đầu tiên, liền trở thành bậc Dự Lưu, cho xây dựng một tu viện trong khu rừng xoài của mình, rồi dâng cúng [cho Đức Phật và chư Tăng]. Vì vậy, [trong kinh] nói: "trong khu rừng xoài" (ambavane).

"Sūkaramaddava" (món thịt heo) là thịt của một con heo rừng không quá non, không quá già, là con lớn nhất trong lứa. Nghe nói, thịt ấy mềm và béo ngậy, có nghĩa là, [Cunda] đã cho chuẩn bị món thịt đó, và cho nấu thật ngon. Có người nói rằng: "Sūkaramaddava" là tên gọi của loại cháo mềm nấu với năm loại nước cốt (ngũ vị), giống như "nước uống của bò" (gavapānaṃ) là tên của một cách nấu. Một số người nói: "Sūkaramaddava" là một phương thuốc, phương thuốc đó có được đề cập trong sách về phương thuốc, và Cunda đã chuẩn bị phương thuốc đó với ý nghĩ rằng: "Mong Đức Thế Tôn không nhập Niết-bàn". Tuy nhiên, ở đây, các vị chư thiên đã bỏ thêm sinh lực (oja) vào [thực phẩm] ở trên bốn hòn đảo lớn, những hòn đảo có hai ngàn hòn đảo nhỏ vây quanh.

"Ta không thấy" (Nāhaṃ) – Vì sao Ngài rống tiếng rống sư tử này? Nhằm giải trừ sự gièm pha của người khác. Vì muốn người ta không nói rằng, Ngài không cho các Tỳ-kheo hay các người khác dùng phần còn lại sau khi Ngài thọ thực, mà lại cho đem chôn xuống hố, [nên] sau khi nghe [lời rống sư tử] này, sẽ không có chỗ cho lời nói [gièm pha] như vậy, Đức Thế Tôn đã rống tiếng rống sư tử để giải trừ sự gièm pha của người khác.

190."Sau khi ăn món sūkaramaddava" (bhuttassa ca sūkaramaddavena) – bệnh khởi lên sau khi ăn, không phải do nguyên nhân ăn uống. Vì nếu như bệnh khởi lên khi chưa ăn, thì [cơn bệnh] sẽ rất dữ dội. Nhưng do đã ăn món ăn béo ngậy, nên [cơn bệnh] có những cảm giác nhẹ nhàng. Do đó, [Đức Phật] không thể đi bộ. "Bị tiêu chảy" (Virecamāno) là bị chứng tiêu chảy ra máu liên tục. "Nói rằng" (Avoca) – Ngài đã nói như vậy để nhập Niết-bàn tại nơi mà Ngài đã mong muốn. Nên biết rằng, những bài kệ này đã được các vị Trưởng lão kết tập Pháp (Dhammasaṅgāhakatthera) an trí.

Giải thích việc mang nước uống

191."Này" (Iṅgha) là một tiểu từ dùng để thúc giục. "Nước trong" (Acchodakā) là nước thanh tịnh. "Nước ngọt" (Sātodakā) là nước có vị ngọt. "Nước mát" (Sītodakā) là nước có đặc tính mát mẻ, nhẹ nhàng. "Nước trắng" (Setakā) là nước không có bùn. "Bến nước tốt" (Suppatitthā) là bến nước đẹp.

Giải thích câu chuyện về Pukkusa, người con trai dòng dõi Malla

192."Pukkusa" (Pukkusa) là tên của vị ấy. "Con trai dòng dõi Malla" (Mallaputta) là con trai của vua Malla. Người Malla cai trị đất nước theo phiên. Cho đến khi nào đến phiên của họ, họ làm công việc buôn bán. Vị này cũng đang làm công việc buôn bán, cho chất hàng lên năm trăm cỗ xe, khi gió thổi từ phía trước, thì đi trước, khi gió thổi từ phía sau, thì cho đoàn người buôn đi trước, còn mình thì đi sau. Nhưng khi đó, gió thổi từ phía sau, vì thế, vị ấy cho đoàn người buôn đi trước, còn mình thì ngồi trên cỗ xe làm bằng tất cả các loại châu báu, đi ra khỏi Kusinārā, hướng về Pāvā, đi trên con đường. Vì thế, [trong kinh] nói: "đi trên con đường dài từ Kusinārā đến Pāvā" (kusinārāya pāvaṃ addhānamaggappaṭipanno hoti).

"Āḷāra" (Āḷāra) là tên của vị ấy. Nghe nói, vị ấy có mái tóc dài và màu hung, vì thế, vị ấy có tên là Āḷāra. "Kālāma" (Kālāma) là dòng họ. "Mà lại" (Yatra hi nāma) – cái người mà. "Sẽ không thấy" (Neva dakkhati) – đã không thấy. Câu này, vì có liên hệ với từ "Yatra" (mà lại), nên được nói theo nghĩa tương lai. Bởi vì, trong những trường hợp như vậy, đó là đặc tính của ngôn ngữ.

193."Đang phóng ra" (Niccharantīsu) là đang di chuyển. "Khi sét đánh" (Asaniyā phalantiyā) – khi tiếng sấm nổ vang rền, như thể chín loại sét đang đánh xuống. Vì có chín loại sét – asaññā (vô thức), vicakkā (vòng xoáy), saterā (có vằn), gaggarā (ầm ầm), kapisīsā (đầu khỉ), macchavilolikā (cá quẫy), kukkuṭakā (gà), daṇḍamaṇikā (lưỡi cày), sukkhāsanī (sét khô). Trong các loại sét này, asaññā làm cho bất tỉnh. Vicakkā tạo thành một vòng xoáy. Saterā rơi xuống giống như có vằn. Gaggarā rơi xuống với tiếng ầm ầm. Kapisīsā giống như con khỉ nhấc lông mày lên. Macchavilolikā giống như con cá đang quẫy. Kukkuṭakā rơi xuống giống như con gà. Daṇḍamaṇikā rơi xuống giống như lưỡi cày. Sukkhāsanī phá hủy nơi nó rơi xuống.

"Khi trời mưa" (Devevassante) – sau khi sấm khô nổ vang, thỉnh thoảng lại mưa. "Ātumā" (Ātumāya) – Tôi sống nương vào ātuma. "Nhà chứa thóc" (Bhusāgāre) – trong nhà kho chứa thóc. "Trong trường hợp này" (Ettheso) – trong trường hợp này, đám đông dân chúng này đã tụ tập lại. "Đã ở đâu" (Kva ahosi) – đã ở chỗ nào. "Người ấy... thưa Tôn giả" (So taṃ bhante) – người ấy, thưa Tôn giả.

194."Màu vàng nghệ" (Siṅgīvaṇṇaṃ) – màu vàng của vàng ròng. "Cặp vải mịn" (Yugamaṭṭhaṃ) – cặp vải mịn màng, có nghĩa là, cặp vải mịn. "Để đắp" (Dhāraṇīyaṃ) – thỉnh thoảng, ta sẽ đắp, sẽ mặc, có nghĩa như vậy. Nghe nói, vị ấy chỉ đắp [cặp vải] đó vào những ngày lễ hội như vậy, còn thời gian còn lại thì cất đi. Như vậy, [vị ấy] nói như vậy là muốn nói đến cặp vải tốt đẹp, quý giá. "Vì lòng từ mẫn" (Anukampaṃ upādāya) – vì lòng từ mẫn đối với tôi. "Xin đắp" (Acchādehi) – đây là một cách nói xã giao – hãy cho tôi một cái, hãy cho Ānanda một cái, có nghĩa là như vậy. Nhưng, Trưởng lão có nhận [cặp vải] đó không? Có, đã nhận. Vì sao? Vì việc [cúng dường] đã đạt đến mức trọn vẹn. Mặc dù, vị ấy đã từ chối lợi lộc như vậy, và đã đảm nhận việc phục vụ [Đức Phật]. Nhưng việc phục vụ của vị ấy đã đạt đến mức trọn vẹn. Vì thế, [vị ấy] đã nhận. Và nếu có ai nói như vầy: "Ta nghĩ rằng, Ānanda không được việc, trong hai mươi lăm năm phục vụ, chưa từng được Đức Thế Tôn cho bất cứ thứ gì", thì [việc nhận cặp vải] cũng là để cắt đứt cơ hội nói [như vậy] của những người ấy. Hơn nữa, Đức Thế Tôn biết rằng: "Ānanda dù có nhận, cũng sẽ không đắp cho mình, mà sẽ dùng để cúng dường Ta. Còn Pukkusa, người con trai dòng dõi Malla, khi cúng dường Ānanda, thì Tăng đoàn cũng sẽ được cúng dường, như vậy, sẽ có được khối công đức lớn cho vị ấy". Vì lý do đó, [Đức Thế Tôn] đã cho Trưởng lão một cái. Và Trưởng lão cũng đã nhận vì lý do đó. "Bằng bài pháp thoại" (Dhammiyā kathāya) – bằng bài pháp thoại tán thán [công đức] của y phục.

195."Đưa đến gần kim thân của Đức Thế Tôn" (Bhagavato kāyaṃ upanāmitaṃ) – được đặt vào, theo cách mặc và đắp. Đức Thế Tôn cũng mặc một cái, đắp một cái từ [cặp vải] đó. "Giống như than hồng" (Hataccikaṃ viya) – như than hồng, chỉ cháy sáng ở bên trong, còn bên ngoài thì không có ánh sáng, có nghĩa là, [cặp vải] dường như bị che khuất ánh sáng ở bên ngoài.

"Này Ānanda, trong hai trường hợp này" (Imesu kho, ānanda, dvīsupi kālesu) – Vì sao lại như vậy trong hai trường hợp này? Do thực phẩm đặc biệt và do tâm hoan hỷ mạnh mẽ. Vì trong hai trường hợp này, các vị chư thiên ở khắp các thế giới bỏ thêm sinh lực (oja) vào thực phẩm, món ăn ngon đó, sau khi vào bụng, tạo ra sắc tướng thanh tịnh. Do sắc tướng được sinh ra từ thức ăn thanh tịnh, sáu căn (lục căn), là những căn có ý làm căn thứ sáu, trở nên đặc biệt rực rỡ. Và vào ngày thành Đạo (Sambodhidivase), khi suy tư rằng: "Khối phiền não của Ta, được tích lũy trong hàng trăm ngàn kiếp, hôm nay đã được đoạn trừ", thì tâm hoan hỷ mạnh mẽ khởi lên, tâm thanh tịnh, khi tâm thanh tịnh, thì máu huyết thanh tịnh, khi máu huyết thanh tịnh, thì sáu căn, là những căn có ý làm căn thứ sáu, trở nên đặc biệt rực rỡ. Vào ngày nhập Niết-bàn (Parinibbānadivase) cũng vậy, khi suy tư rằng: "Hôm nay, Ta sẽ đi vào, thành phố Niết-bàn lớn, bất tử, nơi mà hàng trăm ngàn vị Phật đã đi vào", thì tâm hoan hỷ mạnh mẽ khởi lên, tâm thanh tịnh, khi tâm thanh tịnh, thì máu huyết thanh tịnh, khi máu huyết thanh tịnh, thì sáu căn, là những căn có ý làm căn thứ sáu, trở nên đặc biệt rực rỡ. Như vậy, nên biết rằng, do thực phẩm đặc biệt và do tâm hoan hỷ mạnh mẽ, trong hai trường hợp này, lại như vậy. "Upavattana" (Upavattana) – trong khu rừng Sāla xoay về hướng đông. "Giữa hai cây sāla song thọ" (Antarena yamakasālānaṃ) – ở giữa hai cây sāla.

"Màu vàng nghệ" (Siṅgīvaṇṇaṃ) – bài kệ này đã được an trí vào thời kỳ Đại hội kết tập.

196. Tắm rửa và uống nước xong – ở đây, tương truyền khi Đức Thế Tôn đang tắm trong sông, cả cá và rùa trong sông, và cả khu rừng ở hai bên bờ, tất cả đều mang màu vàng kim. Rừng xoài – đó là một rừng xoài ở bên bờ sông ấy. Ngài gọi Tôn giả Cunda – tương truyền vào lúc đó, Tôn giả Ānanda đang vắt y tắm, nên ở lại phía sau, còn Tôn giả Cunda thì ở gần. Đức Thế Tôn gọi vị ấy.

Đi đến sông Kakudhā, Đức Phật – những bài kệ này cũng đã được đặt vào trong thời kỳ Kết tập. Ở đó, "Đức Thế Tôn là bậc đã làm cho Pháp luân chuyển ở đời này" – nghĩa là, ở đây trong giáo pháp này, Đức Thế Tôn đã làm cho Pháp luân chuyển, tức là Ngài đã làm cho tám mươi bốn ngàn pháp uẩn luân chuyển. Ngồi trước mặt – nghĩa là ngồi ngay phía trước Đức Thế Tôn. Và Tôn giả [Ānanda] đã đến kịp lúc. Sau khi [Tôn giả Ānanda] đến nơi như vậy, Đức Thế Tôn bèn gọi Tôn giả Ānanda.

197. Không may mắn – những lợi lộc nào là kết quả của việc bố thí đối với những người khác, thì [đối với người đó] là không may mắn. Khó được – dù cho đã có được thân người nhờ phước báu đặc biệt, thì vẫn là khó được. Của ngươi – của chính ngươi. Dù cho cơm nhão hay quá nát, ai mà biết được, sau khi thọ dụng bát cơm cúng dường cuối cùng nào đó, Như Lai đã nhập Niết Bàn, chắc chắn rằng vật phẩm cúng dường ấy có thể là bất cứ thứ gì. May mắn – những lợi lộc là kết quả của việc bố thí trong hiện tại và tương lai. Dễ được – thân người của ngươi đã dễ dàng có được. Đồng đều về quả – hoàn toàn đồng đều về quả.

Chẳng phải Như Lai đã Giác Ngộ sau khi thọ dụng bát cơm do Sujātā cúng dường, [bát cơm ấy] được thọ dụng trong thời kỳ còn tham, sân, si; còn [bát cơm] này do Cunda cúng dường, được thọ dụng trong thời kỳ đã diệt tận tham, sân, si, tại sao những [bát cơm] này lại đồng đều về quả? Vì sự tương đồng về Niết Bàn, sự tương đồng về chứng đắc, và sự tương đồng về sự hồi tưởng. Đức Thế Tôn sau khi thọ dụng bát cơm do Sujātā cúng dường, đã nhập Niết Bàn với Hữu Dư Y Niết Bàn Giới (tức Niết Bàn còn thân ngũ uẩn); sau khi thọ dụng [bát cơm] do Cunda cúng dường, đã nhập Niết Bàn với Vô Dư Y Niết Bàn Giới (tức Niết Bàn không còn thân ngũ uẩn) – như vậy, ngay cả sự tương đồng về Niết Bàn cũng đồng đều về quả. Vào ngày Giác Ngộ, Ngài đã chứng đắc hai mươi bốn trăm ngàn vạn (2.400.000.000) chứng đắc; vào ngày nhập Niết Bàn, Ngài cũng đã chứng đắc tất cả những chứng đắc ấy – như vậy, ngay cả sự tương đồng về chứng đắc cũng đồng đều về quả. Và sau này Sujātā đã nghe: "Đó không phải là vị thiên nữ ở cây, mà là một vị Bồ Tát, tương truyền rằng sau khi thọ dụng bát cơm ấy, vị ấy đã chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, tương truyền rằng vị ấy đã duy trì sự sống trong bảy tuần lễ nhờ [bát cơm] ấy". Sau khi nghe điều này, nàng đã khởi lên hỷ lạc lớn lao, hồi tưởng rằng: "Quả là may mắn cho ta". Đối với Cunda, sau này [cũng vậy] – "Tương truyền rằng bát cơm cuối cùng đã được ta cúng dường, ta đã nắm giữ được phần cốt lõi của Pháp, tương truyền rằng sau khi thọ dụng bát cơm của ta, bậc Đạo Sư đã nhập Niết Bàn với Vô Dư Y Niết Bàn Giới" – sau khi nghe [như vậy], vị ấy khởi lên hỷ lạc lớn lao, hồi tưởng rằng: "Quả là may mắn cho ta" – như vậy, cần phải hiểu rằng ngay cả sự tương đồng về sự hồi tưởng cũng đồng đều về quả.

Đưa đến danh tiếng – đưa đến quyến thuộc. Đưa đến quyền lực tối thượng – đưa đến địa vị cao nhất.

Tự chế ngự – nghĩa là, đối với người tự chế ngự bằng sự tự chế ngự của giới, đối với người an trú trong sự phòng hộ. Oán thù không tích tụ – năm loại oán thù không tăng trưởng. Bậc thiện xảo diệt trừ điều ác – hơn nữa, bậc thiện xảo, bậc có đầy đủ trí tuệ, diệt trừ hoàn toàn điều ác, điều hèn hạ, điều bất thiện bằng Thánh Đạo. Nhờ đoạn tận tham, sân, si, vị ấy Niết Bàn – vị ấy, sau khi đã diệt trừ điều ác này, nhờ sự đoạn tận tham, sân, si, đạt đến Niết Bàn, tức sự vắng lặng của các phiền não. Như vậy, vừa thấy rõ sự viên mãn của vật thực cúng dường của Cunda, vừa thấy rõ sự viên mãn của bản thân mình là bậc xứng đáng thọ nhận cúng dường, Ngài đã thốt lên lời cảm hứng.

Phần Chú giải Phẩm thứ tư đã hoàn tất.

Chuyện về Cây Sala Song Thọ

198. Cùng với đại chúng Tỳ kheo – ở đây không có sự hạn định về số lượng chư Tỳ kheo. Vì từ khi chế ngự cơn bệnh ở làng Beluva, sau khi nghe rằng: "Không lâu nữa Đức Thế Tôn sẽ nhập Niết Bàn", các Tỳ kheo từ khắp nơi đến, không có một Tỳ kheo nào rời đi. Vì vậy, đã có một chúng Tỳ kheo vượt quá số lượng có thể đếm được. Upavattana, rừng cây Sala của dòng Malla – cũng giống như từ bờ sông Kalamba, phải đi qua cổng của ngôi chùa Rājamātu đến Thūpārāma, cũng vậy từ bờ bên kia của sông Hiraññavatī đến rừng cây Sala; giống như Thūpārāma đối với Anurādhapura, rừng cây Sala cũng vậy đối với Kusinārā. Giống như con đường từ Thūpārāma đi qua cổng phía nam vào thành phố, hướng về phía đông rồi rẽ sang phía bắc, cũng vậy, [con đường] từ rừng cây Sala hướng về phía đông rồi rẽ sang phía bắc. Vì vậy, nó được gọi là "Upavattana" (chỗ rẽ lên). Ở giữa hai cây Sala, đầu hướng về phía bắc – tương truyền rằng, có một hàng cây Sala ở phía đầu của giường, và một hàng ở phía chân. Hơn nữa, có một cây Sala non gần phía đầu, và một cây gần phía chân. Hơn nữa, "cây Sala song thọ" nghĩa là những cây Sala có rễ, thân, cành và lá đan xen vào nhau. Hãy chuẩn bị giường – tương truyền rằng, có một chiếc giường nằm của hoàng tộc trong khu rừng ấy, [Đức Thế Tôn] nói, "Hãy chuẩn bị [giường ấy]", ý muốn nói đến chiếc giường ấy. Tôn giả [Ānanda] cũng đã chuẩn bị chính chiếc giường ấy.

Này Ānanda, Ta mệt mỏi, Ta sẽ nằm xuống – vì đối với Như Lai:

"Gocarī, Kaḷāpo, Gaṅgeyya, Piṅgalo, Pabbateyyako;

Hemavato, Tambo, Mandākini, Uposatho;

Chaddanto là thứ mười, đây là những con voi tối thượng" –

Ở đây, sức mạnh của mười con voi thường, được gọi là Gocarī, thì bằng sức mạnh của một con Kaḷāpo. Như vậy, theo sự tăng trưởng gấp mười lần, sức mạnh tương đương với sức mạnh của một ngàn tỷ (1.000.000.000.000) con voi thường, tất cả [sức mạnh] ấy, bắt đầu từ khi thọ dụng bát cơm của Cunda, đã suy giảm như nước đổ vào một cái giỏ đan. Từ thành Pāvā đến thành Kusinārā là ba do tuần (gāvuta), trong khoảng đó, dù đã dừng lại nghỉ ở hai mươi lăm nơi và đi với nỗ lực lớn, Đức Thế Tôn đã vào rừng cây Sala vào lúc hoàng hôn, khi mặt trời lặn. Như vậy, cơn bệnh đã áp đảo hoàn toàn sức khỏe. Như thể muốn cho thấy rõ điều này, [Đức Thế Tôn] nói lời khiến cho tất cả chúng sanh phải kinh sợ: "Này Ānanda, Ta mệt mỏi, Ta sẽ nằm xuống".

Nhưng tại sao Đức Thế Tôn lại đến đây với nỗ lực lớn lao như vậy, chẳng lẽ không thể nhập Niết Bàn ở nơi khác sao? Không phải là không thể nhập Niết Bàn ở bất cứ nơi nào, mà Ngài đã đến đây vì ba lý do, vì Đức Thế Tôn thấy như sau: "Nếu Ta nhập Niết Bàn ở nơi khác, thì cơ duyên của Kinh Mahāsudassana (Kinh Đại Thiện Kiến Vương) sẽ không khởi lên, nhưng nếu Ta nhập Niết Bàn ở Kusinārā, thì Ta sẽ thuyết giảng, với hai phẩm, về sự giàu có mà Ta đã trải nghiệm ở cõi người, giống như sự giàu có đáng được trải nghiệm ở cõi trời, sau khi nghe điều đó, nhiều người sẽ nghĩ rằng cần phải làm điều thiện".

Ngài lại thấy: "Nếu Ta nhập Niết Bàn ở nơi khác, Subhadda (Tu Bạt Đà La) sẽ không được gặp Ta, và vị ấy là người có thể được Đức Phật giáo hóa, không phải là người có thể được các đệ tử giáo hóa; các đệ tử không thể giáo hóa vị ấy. Nhưng nếu Ta nhập Niết Bàn ở Kusinārā, vị ấy sẽ đến gặp Ta và hỏi một câu hỏi, và vào cuối phần trả lời câu hỏi, vị ấy sẽ an trú vào Tam Quy, và sau khi xuất gia và thọ Cụ Túc Giới, vị ấy sẽ nắm giữ đề mục nghiệp xứ, và ngay khi Ta còn tại thế, vị ấy sẽ chứng đắc quả vị A La Hán và trở thành vị đệ tử cuối cùng".

Ngài lại thấy: "Nếu Ta nhập Niết Bàn ở nơi khác, sẽ có một cuộc tranh cãi lớn về việc phân chia xá lợi, máu sẽ chảy như sông. [Nhưng] nếu [Ta] nhập Niết Bàn ở Kusinārā, Bà La Môn Doṇa (Đô-na) sẽ giải quyết cuộc tranh cãi đó và phân chia xá lợi". Vì ba lý do này, Đức Thế Tôn đã đến đây với nỗ lực lớn lao như vậy, cần phải hiểu như vậy.

Tư thế nằm của sư tử – ở đây có bốn tư thế nằm: tư thế nằm của người hưởng thụ dục lạc, tư thế nằm của ngạ quỷ, tư thế nằm của sư tử, tư thế nằm của Như Lai.

Trong đó – "Này các Tỳ Kheo, phần lớn chúng sanh hưởng thụ dục lạc nằm nghiêng về bên trái" – đây là tư thế nằm của người hưởng thụ dục lạc. Trong số họ, phần lớn không có ai nằm nghiêng về bên phải.

"Này các Tỳ Kheo, phần lớn ngạ quỷ nằm ngửa" – đây là tư thế nằm của ngạ quỷ. Vì ngạ quỷ ít thịt và máu, thân thể chỉ toàn là xương cốt, không thể nằm nghiêng về một bên, mà nằm ngửa.

“Này các Tỳ-kheo, vua sư tử nằm nghiêng về bên phải…vui thích” (A. iv. 246), đây là cách nằm của sư tử. Vì có oai lực, vua sư tử đặt hai chân trước ở một chỗ, hai chân sau ở một chỗ, đặt đuôi vào giữa hai bắp đùi, quan sát vị trí đặt hai chân trước, hai chân sau và đuôi, đặt đầu lên trên hai chân trước rồi nằm. Dù nằm suốt ngày, khi thức dậy nó không hoảng hốt, mà nâng đầu lên quan sát vị trí của hai chân trước và các phần khác. Nếu có bộ phận nào đặt không đúng chỗ – “Điều này không phù hợp với dòng giống và sự dũng mãnh của ngươi”, nó không hài lòng, nằm lại ở đó, không đi kiếm mồi. Còn nếu các bộ phận được đặt đúng chỗ – “Điều này phù hợp với dòng giống và sự dũng mãnh của ngươi”, nó hoan hỷ, vui vẻ đứng dậy, rống tiếng rống sư tử, rung bờm, rống tiếng rống sư tử ba lần rồi đi kiếm mồi.

“Cách nằm của bậc Chánh Đẳng Giác là cách nằm của bậc chứng đắc thiền thứ tư” (A. iv. 246). Trong các cách nằm đó, ở đây đề cập đến cách nằm của sư tử. Vì đây là oai nghi của bậc có oai lực nên được gọi là cách nằm tối thượng.

Chân trên chân nghĩa là chân phải đặt trên chân trái. Chồng lên nghĩa là đặt chồng lên, vượt qua một chút. Vì nếu mắt cá chân chạm mắt cá chân, hoặc đầu gối chạm đầu gối, thì cảm giác khó chịu liên tục phát sinh, tâm không định tĩnh, nằm không thoải mái. Nhưng nếu đặt vượt qua, không chạm vào nhau, thì cảm giác khó chịu không phát sinh, tâm định tĩnh, nằm thoải mái. Vì vậy, Ngài nằm như vậy. Vì Ngài đã đạt đến trạng thái không còn nằm nữa, nên ở đây không nói – “Tác ý tướng thức dậy”. Ở đây, cần hiểu sự không còn nằm nữa là về thân, còn về giấc ngủ, đêm đó Đức Thế Tôn không hề có một khoảnh khắc nào cho dòng tâm thức hữu phần (bhavaṅga). Vì canh đầu Ngài thuyết pháp cho dân chúng Mallā, canh giữa cho Subhadda, canh cuối cho chúng Tỳ-kheo, và nhập Niết-bàn vào lúc rạng đông.

Nở hoa khắp cả cây nghĩa là tất cả các cây đều nở hoa khắp nơi, từ gốc đến ngọn, kết thành một tán, không chỉ riêng các cây sāla đôi, mà tất cả các cây đều nở hoa khắp cả cây. Không chỉ trong khu rừng đó, mà trong khắp mười ngàn thế giới, các loài cây mang hoa đều trổ hoa, các loài cây mang quả đều kết quả, trên thân của tất cả các cây đều có hoa sen thân, trên cành có hoa sen cành, trên dây leo có hoa sen dây, trên không trung có hoa sen hư không, hoa sen thân phá vỡ mặt đất mà mọc lên. Toàn bộ đại dương được bao phủ bởi hoa sen năm màu. Rừng Hy Mã Lạp Sơn với chiều rộng ba ngàn do-tuần giống như một bó lông đuôi công kết dày đặc, giống như một vòng hoa kết liên tục, giống như một chiếc mũ hoa được kết khéo léo, giống như một giỏ hoa được đổ đầy và rất đẹp đẽ.

Chúng rải lên thân thể Như Lai nghĩa là các cây sāla đôi đó, được các vị thiên ở cõi đất làm rung chuyển cành, nhánh, ngọn, rải hoa lên thân thể Như Lai, nghĩa là rải hoa lên trên thân thể. Rải xuống nghĩa là rải xuống như thể bao phủ. Rải khắp nghĩa là liên tục rải không ngừng. Hoa trời nghĩa là hoa sinh ra ở hồ sen Nanda ở cõi trời, chúng có màu vàng, lá to bằng chiếc lọng, chứa phấn hoa to bằng cái bát lớn. Không chỉ có hoa mạn-đà-la, mà còn có các loại hoa trời khác như hoa pāricchattaka, hoa koviḷāra, được các vị thiên ở cõi Ba Mươi Ba, ở cõi trời, ở cõi Phạm Thiên mang đến, đổ đầy các giỏ vàng, rơi xuống từ không trung. Thân thể Như Lai nghĩa là hoa không bị phân tán ở giữa đường, mà đến cùng với nhụy hoa, phấn hoa và bụi phấn, rải lên chính thân thể Như Lai.

Bột hương chiên-đàn trời nghĩa là bột hương chiên-đàn do chư thiên chuẩn bị. Không chỉ có bột hương chiên-đàn do chư thiên chuẩn bị, mà còn có bột hương chiên-đàn do các vị long, kim sí điểu và con người chuẩn bị. Không chỉ có bột hương chiên-đàn, mà còn có bột của tất cả các loại hương trời như hương kāḷānusāri, hương chiên-đàn đỏ, bột thần sa, chu sa, bột vàng, bột bạc, tất cả các loại hương trời, được các vị thiên ở vành ngoài thế giới v.v... mang đến, đổ đầy các hộp vàng, bạc, không bị phân tán ở giữa đường, mà rải lên chính thân thể Như Lai.

Nhạc trời nghĩa là nhạc cụ do chư thiên chuẩn bị. Không chỉ có nhạc cụ do chư thiên chuẩn bị, mà tất cả các loại nhạc cụ có dây, có da, bịt da, đặc, rỗng của chư thiên, long, kim sí điểu và con người trong mười ngàn thế giới, tụ họp lại ở một thế giới, được đánh lên ở giữa không trung.

Ca nhạc trời nghĩa là các vị thiên nữ tên là Varuṇa và Vāraṇa, nghe nói là những vị thiên sống lâu – sau khi nghe “Bậc Đại Nhân sẽ xuất hiện ở cõi người và trở thành Phật”, họ bắt đầu kết vòng hoa để “vào ngày Ngài thọ thai, chúng ta sẽ mang vòng hoa đến”. Khi họ đang kết – “Bậc Đại Nhân đã thọ thai trong bụng mẹ”, nghe xong, được hỏi “Các ngươi kết vòng hoa cho ai?”, họ trả lời “Vẫn chưa xong, vào ngày Ngài ra khỏi bụng mẹ, chúng ta sẽ mang vòng hoa đến”. Lại nữa, sau khi nghe “Ngài đã ra đời”, “Vào ngày Ngài xuất gia, chúng ta sẽ đến”. Sau khi sống ở nhà hai mươi chín năm, sau khi nghe “Hôm nay Ngài đã xuất gia”, “Vào ngày Ngài thành đạo, chúng ta sẽ đến”. Sau khi nỗ lực tu hành sáu năm, sau khi nghe “Hôm nay Ngài đã thành đạo”, “Vào ngày Ngài chuyển Pháp Luân, chúng ta sẽ đến”. Sau khi trải qua bảy tuần ở Bồ Đề Đạo Tràng, đi đến Isipatana và chuyển Pháp Luân”, sau khi nghe “Vào ngày Ngài thị hiện song thông”, “Hôm nay Ngài thị hiện song thông”, “Vào ngày Ngài xuống từ cõi trời, chúng ta sẽ đến”. “Hôm nay Ngài đã xuống từ cõi trời”, “Vào ngày Ngài xả bỏ hành sanh mạng, chúng ta sẽ đến”. “Hôm nay Ngài đã xả bỏ hành sanh mạng”, “Vẫn chưa xong, vào ngày Ngài nhập Niết-bàn, chúng ta sẽ đến”. “Hôm nay Đức Thế Tôn nằm nghiêng về bên phải giữa hai cây sāla đôi, tỉnh giác, chánh niệm, sẽ nhập Niết-bàn vào lúc rạng đông. Các ngươi kết vòng hoa cho ai?”, sau khi nghe xong – “Chuyện gì thế này, ‘Hôm nay Ngài thọ thai trong bụng mẹ, hôm nay Ngài ra khỏi bụng mẹ, hôm nay Ngài xuất gia, hôm nay Ngài thành Phật, hôm nay Ngài chuyển Pháp Luân, hôm nay Ngài thị hiện song thông, hôm nay Ngài xuống từ cõi trời, hôm nay Ngài xả bỏ hành sanh mạng, hôm nay Ngài sẽ nhập Niết-bàn’. Chẳng phải là nên ở lại ít nhất là đến ngày thứ hai, đến giờ uống cháo sao. Điều này không xứng đáng với bậc đã viên mãn mười Ba-la-mật và đắc quả Phật”. Họ mang những vòng hoa chưa kết xong, đến, không tìm được chỗ trong thế giới, bèn treo mình ở vành ngoài thế giới, chạy dọc theo vành ngoài thế giới, nắm tay nhau, nắm cổ nhau, hát về ba ngôi báu, ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại Nhân, hào quang sáu màu, mười Ba-la-mật, năm trăm năm mươi câu chuyện tiền thân (Jātaka), mười bốn Phật trí, và sau mỗi phần, họ nói “Bậc Đại Danh, Bậc Đại Danh”. Vì lẽ này, nên nói – “Ca nhạc trời vang lên ở giữa không trung để cúng dường Như Lai”.

199. Đức Thế Tôn, nằm nghiêng về bên phải giữa hai cây sāla đôi, nhìn thấy sự kiện trọng đại của hội chúng tụ họp từ mặt đất đến vành ngoài thế giới, và từ vành ngoài thế giới đến cõi Phạm Thiên, bèn nói với Tôn giả Ānanda. Vì vậy, nói – “Rồi Đức Thế Tôn nói với Tôn giả Ānanda…để cúng dường Như Lai”. Sau khi trình bày sự tôn kính lớn lao như vậy, và cũng để cho thấy Ngài không được tôn kính, Ngài nói: Này Ānanda, không phải như vậy đâu.

Điều này được nói – “Này Ānanda, khi Ta nằm dưới chân Đức Dīpaṅkara, sau khi hội đủ tám pháp, phát nguyện, Ta không phát nguyện vì vòng hoa, hương thơm, nhạc cụ và ca nhạc, Ta không viên mãn các Ba-la-mật vì điều này. Vì vậy, Ta không được gọi là được cúng dường bằng sự cúng dường này”.

Nhưng tại sao Đức Thế Tôn, ở những nơi khác, chỉ cần cầm một đóa hoa mạn đà la, sau khi suy ngẫm về các đức tính của chư Phật, tán dương quả báo vô lượng không thể đo lường được bằng trí tuệ Phật, mà ở đây lại bác bỏ sự cúng dường lớn lao như vậy? Vì lòng từ bi đối với hội chúng và mong muốn cho giáo pháp được trường tồn. Vì nếu Đức Thế Tôn không bác bỏ như vậy, trong tương lai, ở nơi cần phải đầy đủ giới, người ta sẽ không làm cho giới được đầy đủ; ở nơi cần phải đầy đủ định, người ta sẽ không làm cho định được đầy đủ; ở nơi cần phải đầy đủ tuệ, người ta sẽ không làm cho thai tạng tuệ được chấp nhận. Họ sẽ chỉ khiến cho những người phục dịch được an trú, rồi sống bằng cách thực hiện cúng dường. Và sự cúng dường bằng vật chất này, dù chỉ trong một ngày, hay thậm chí trong khoảng thời gian uống một bát cháo, cũng không thể duy trì giáo pháp. Dù có cả ngàn ngôi chùa như Đại Tự (Mahāvihāra) và cả ngàn bảo tháp như Đại Tháp (Mahācetiya) cũng không thể duy trì giáo pháp. Nghiệp do ai làm thì thuộc về người đó. Thực hành đúng đắn là sự cúng dường thích hợp cho Như Lai. Vì điều đó đã được Ngài mong cầu, và có thể duy trì giáo pháp, nên Ngài đã dạy "Này Ānanda" để chỉ rõ điều đó.

Trong đó, *thực hành đúng pháp và tùy pháp* (dhammānudhammappaṭipanno) là thực hành phần đầu, tùy thuận theo chín loại pháp xuất thế gian. Chính sự thực hành đó, vì tính thích hợp, được gọi là "chánh hạnh" (sāmīci). *Thực hành chánh hạnh* (sāmīcippaṭipanno) là thực hành chánh hạnh đó. *Tùy pháp hành giả* (anudhammacārī) là người thực hành, làm cho viên mãn tùy pháp, tức là sự thực hành phần đầu đó.

Và *sự thực hành phần đầu* nên được hiểu là giới, sự quy định về hành vi, sự thọ trì các hạnh đầu đà, cho đến sự thực hành đúng đắn của chuyển tánh (gotrabhū). Vì vậy, vị tỳ kheo nào an trú trong sáu sự không gia đình, vượt quá quy định, tìm kiếm vật thực bằng cách không chân chính, thì vị ấy không phải là người thực hành đúng pháp và tùy pháp. Nhưng vị nào không vi phạm, dù chỉ một chút, tất cả các học giới đã được quy định, giới hạn của bậc Thánh, sợi chỉ mực của bậc Thánh, thì vị ấy được gọi là người thực hành đúng pháp và tùy pháp. Đối với tỳ kheo ni cũng vậy. Người cư sĩ nam nào chấp nhận và thực hành năm điều tránh xa, mười bất thiện nghiệp đạo, thì người ấy không phải là người thực hành đúng pháp và tùy pháp. Nhưng người nào làm cho viên mãn ba nơi nương tựa, năm giới, mười giới, thực hành tám ngày trai giới trong tháng, bố thí, cúng dường hương, cúng dường hoa, phụng dưỡng cha mẹ, phụng dưỡng các sa môn, bà la môn chân chính, thì người ấy được gọi là người thực hành đúng pháp và tùy pháp. Đối với cư sĩ nữ cũng vậy.

*Với sự cúng dường tối thượng* (paramāya pūjāya) nghĩa là với sự cúng dường cao quý nhất. Vì sự cúng dường không vật chất này có thể duy trì giáo pháp của Ta. Chừng nào bốn chúng này còn cúng dường Ta bằng cách này, chừng đó giáo pháp của Ta sẽ tỏa sáng như trăng tròn giữa bầu trời, Ngài chỉ rõ như vậy.

Giải thích về Trưởng lão Upavāṇa

200. *Đuổi đi* (apasāresi) nghĩa là khiến cho rời đi. *Hãy đi đi* (apehī) nghĩa là hãy rời khỏi đây. Vị trưởng lão, chỉ với một lời nói, đã đặt chiếc quạt xuống và đứng sang một bên. *Là người hầu cận* (upaṭṭhāka) và những lời tiếp theo là để chỉ rõ tình trạng không có người hầu cận cố định trong thời kỳ đầu giác ngộ. "Bạch Thế Tôn, đây là Tôn giả Upavāṇa," khi vị trưởng lão nói như vậy, Ānanda nhận thấy tình trạng có lỗi của Upavāṇa, 'Ta sẽ nói rõ tình trạng không có lỗi của ông ấy', Đức Thế Tôn dạy "Phần lớn, này Ānanda" và những lời tiếp theo. Trong đó, *phần lớn* (yebhuyyena) là để chỉ rõ tình trạng bị loại bỏ của chúng sinh vô tưởng và chư thiên ở cõi vô sắc. *Không được bao phủ* (apphuṭo) nghĩa là không được lấp đầy, hoặc không được tràn đầy. Nghe nói rằng, ở khu vực gần Đức Thế Tôn, trong một khoảng trống bằng đầu sợi lông, mười vị đại thiên có thần lực lớn đã đứng, vì đã biến hóa thành vi tế. Phía sau họ, hai mươi, hai mươi vị. Phía sau họ, ba mươi, ba mươi vị. Phía sau họ, bốn mươi, bốn mươi vị. Phía sau họ, năm mươi, năm mươi vị. Phía sau họ, sáu mươi, sáu mươi vị chư thiên đã đứng. Họ không làm phiền nhau bằng tay, chân, hay y phục. Không có chuyện phải nói rằng, "Hãy tránh ra, đừng chạm vào ta." "Và chư thiên đó, dù là mười, hai mươi, ba mươi, bốn mươi, hay năm mươi, vẫn đứng được trong một khoảng trống bằng đầu mũi kim, và không làm phiền nhau" (A. i. 37) tương tự như đã được nói. *Chắn ngang* (ovārenti) nghĩa là che khuất. Nghe nói, vị trưởng lão vốn dĩ có thân hình to lớn như một con voi con. Sau khi đắp y phấn tảo, ông trở nên rất to lớn.

*Để đảnh lễ Như Lai* (tathāgataṃ dassanāya), vì không thể nhìn thấy mặt Đức Thế Tôn, họ đã than phiền như vậy. Nhưng chẳng lẽ họ không thể nhìn xuyên qua vị trưởng lão sao? Đúng vậy, họ không thể. Chư thiên có thể nhìn xuyên qua phàm phu, nhưng không thể nhìn xuyên qua bậc A-la-hán. Và vì thần lực lớn và uy lực lớn của vị trưởng lão, họ cũng không thể đến gần. Nhưng tại sao vị trưởng lão lại có uy lực lớn, mà không phải các vị A-la-hán khác? Bởi vì ông đã là vị chư thiên bảo vệ bảo tháp của Đức Phật Kassapa.

Nghe nói, khi Đức Phật Vipassī nhập Niết-bàn, người ta đã xây một bảo tháp duy nhất cho xá lợi của Ngài, giống như một khối vàng ròng. Vì các vị Phật có tuổi thọ dài chỉ có một bảo tháp. Người ta đã xây bảo tháp đó cao một do tuần, bằng những viên gạch vàng có chiều dài một ratana, chiều rộng một vidatthi, dày hai aṅgula, sử dụng chu sa và thần sa làm vữa, và dầu mè làm nước. Sau đó, chư thiên ở cõi đất xây cao một do tuần, rồi đến chư thiên ở cõi hư không, rồi đến chư thiên ở cõi mây nóng, rồi đến chư thiên ở cõi mây dày, rồi đến chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương, rồi đến chư thiên ở cõi Tam Thập Tam, xây cao một do tuần, như vậy bảo tháp đã cao bảy do tuần. Khi con người mang hoa, hương, y phục, v.v. đến, vị chư thiên bảo vệ đã nhận lấy và cúng dường bảo tháp trước mắt họ.

Lúc đó, vị trưởng lão này là một đại phú gia Bà-la-môn, đã mang một tấm vải màu vàng đến. Chư thiên đã nhận lấy tấm vải từ tay ông và cúng dường bảo tháp. Vị Bà-la-môn, thấy vậy, với tâm hoan hỷ, đã phát nguyện rằng "Trong tương lai, mong rằng tôi cũng sẽ là vị chư thiên bảo vệ bảo tháp của một vị Phật như vậy," sau khi chết, ông tái sinh vào cõi trời. Trong khi ông luân hồi ở cõi trời và cõi người, Đức Phật Kassapa đã xuất hiện trên thế gian và nhập Niết-bàn. Ngài cũng chỉ có một xá lợi. Người ta đã xây một bảo tháp cao một do tuần cho Ngài. Ông đã trở thành vị chư thiên bảo vệ ở đó, sau khi giáo pháp suy tàn, ông tái sinh vào cõi trời, rồi sau khi chết từ đó, vào thời Đức Phật của chúng ta, ông thọ thai trong một gia đình cao quý, sau khi xuất gia, ông đã đắc quả A-la-hán. Vì đã từng là vị chư thiên bảo vệ bảo tháp, nên vị trưởng lão được coi là có uy lực lớn.

*Chư thiên, này Ānanda, đang than phiền* (devatā, ānanda, ujjhāyanti), như vậy, này Ānanda, chư thiên đang than phiền, không có bất kỳ lỗi lầm nào khác của con trai ta, Ngài chỉ rõ như vậy.

201. *Nhưng họ như thế nào, bạch Thế Tôn* (kathaṃbhūtā pana, bhante), tại sao Ngài lại hỏi như vậy? Đức Thế Tôn, Ngài nói rằng – "Chư thiên đang than phiền," nhưng Ngài nghĩ họ như thế nào, Ngài có chấp nhận sự nhập Niết-bàn của Ngài không, ông hỏi như vậy. Rồi Đức Thế Tôn – "Ta không nói về lý do chấp nhận," chỉ rõ tình trạng không chấp nhận của họ, Ngài dạy *Có những vị, này Ānanda* (santānanda) và những lời tiếp theo.

Trong đó, *trên hư không, có tưởng về đất* (ākāse pathavīsaññiniyo) nghĩa là biến hóa đất trên hư không, có tưởng về đất ở đó. *Khóc lóc* (kandanti) nghĩa là than khóc. *Rơi xuống nơi bị gãy đổ* (chinnapātaṃ papatanti) nghĩa là như thể bị gãy ở giữa, rơi xuống bất cứ nơi nào. *Lăn lộn* (āvaṭṭanti) nghĩa là lăn lộn, đến ngay nơi đã rơi xuống. *Quay tròn* (vivaṭṭanti) nghĩa là quay tròn, đi sang phần khác từ nơi đã rơi xuống. Và, duỗi thẳng hai chân, một lần về phía trước, một lần về phía sau, một lần về bên trái, một lần về bên phải, xoay chuyển, cũng được gọi là – "lăn lộn, quay tròn" (āvaṭṭanti vivaṭṭanti). *Có những vị, này Ānanda, chư thiên trên mặt đất, có tưởng về đất* (santānanda, devatā pathaviyaṃ pathavīsaññiniyo), nghe nói, mặt đất tự nhiên không thể giữ được chư thiên. Ở đó, chư thiên chìm xuống, giống như Hatthaka. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã dạy – "Này Hatthaka, hãy biến hóa một thân thể thô trọng" (A. iii. 128). Vì vậy, những vị chư thiên nào đã biến hóa đất trên mặt đất, ý nói về họ, được nói rằng – "trên mặt đất, có tưởng về đất" (pathaviyaṃ pathavīsaññiniyo).

*Ly tham* (vītarāgā) là những vị chư thiên A-na-hàm và A-la-hán, đã đoạn trừ ưu sầu, giống như cột đá.

Giải thích về Bốn Thánh tích

202. Mùa an cư đã mãn 202. *Vassaṃvuṭṭhāti* (mùa an cư đã mãn): Vào thời Đức Phật, chư Tỳ-kheo tụ họp vào hai thời điểm: trước khi nhập hạ để thọ nhận đề mục tu tập, và sau khi mãn hạ để trình bày những thành tựu đặc biệt đã đạt được nhờ thực hành đề mục đã thọ nhận. Như vào thời Đức Phật, tại Tích Lan, chư Tỳ-kheo ở bờ bên kia sông tụ họp tại Tháp Lớn (Lohapāsāda), chư Tỳ-kheo ở bờ bên này sông tụ họp tại Đại Tự Viện (Tissamahāvihāra). Trong số đó, chư Tỳ-kheo ở bờ bên kia sông mang theo chổi quét rác đến tụ họp tại Đại Tự Viện, làm công việc quét vôi bảo tháp và quy định rằng: "Sau khi mãn hạ, hãy đến tụ họp tại Tháp Lớn." Sau khi an cư tại những trú xứ thích hợp, chư Tỳ-kheo mãn hạ đến Tháp Lớn, trong hội chúng của năm bộ Nikāya, những vị thông thạo Pāḷi thì tụng đọc Pāḷi. Những vị thông thạo Aṭṭhakathā (Chú giải) thì tụng đọc Aṭṭhakathā. Vị nào đọc sai Pāḷi hoặc Aṭṭhakathā thì được tra vấn: "Ngươi đã thọ nhận từ ai?", rồi được hướng dẫn cho đúng đắn. Chư Tỳ-kheo ở bờ bên kia sông cũng làm như vậy tại Đại Tự Viện. Như vậy, trong hai thời điểm chư Tỳ-kheo tụ họp, những vị trước khi nhập hạ đã thọ nhận đề mục tu tập, nay đến để trình bày những thành tựu đặc biệt, ý nói đến những trường hợp như vậy, nên nói: "Bạch Thế Tôn, trước đây những vị đã mãn mùa an cư," v.v... *Manobhāvanīyeti* (bậc đáng mến): Những bậc được tâm trưởng dưỡng, được tâm làm cho tăng thịnh. Hoặc những vị mà tâm, làm cho tâm trưởng dưỡng, tăng thịnh, làm cho bụi nhơ tham ái, v.v... lan rộng, ý nghĩa là như vậy. Nghe nói, Trưởng lão là bậc đầy đủ oai nghi, thấy vị Tỳ-kheo trưởng lão thì e dè không dám ngồi, đón tiếp, nhận lấy dù, bát và y từ tay, phủi sạch chỗ ngồi và dâng lên, khi vị ấy đã ngồi thì thực hiện oai nghi, lo liệu trú xứ và dâng lên. Nhưng khi thấy vị Tỳ-kheo mới thì im lặng không ngồi, đứng gần và thực hiện oai nghi. Ngài mong muốn không bị suy giảm oai nghi đó, nên nói như vậy. Lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn nghĩ: "Ananda sẽ không được thấy những bậc đáng mến," nghĩ như vậy, "Ta hãy chỉ ra chỗ để thấy những bậc đáng mến, nơi mà khi an trú, không cần phải đi đây đi đó cũng sẽ được thấy những vị Tỳ-kheo đáng mến," rồi nói: "Có bốn nơi này," v.v... Ở đây, *saddhassāti* (người có lòng tin): của người có tâm tịnh tín nơi Đức Phật, v.v..., người đầy đủ oai nghi, người mà từ sáng sớm đã thực hiện tất cả các oai nghi như quét sân bảo tháp, v.v... *Dassanīyānīti* (đáng chiêm ngưỡng): Đáng để chiêm ngưỡng, nên đến để chiêm ngưỡng. *Saṃvejanīyānīti* (gợi sự xúc cảm): Làm phát sinh sự xúc cảm. *Ṭhānānīti* (chốn, nơi): Các nguyên nhân, hoặc chính là các địa điểm. *Ye hi kecīti* (bất cứ ai): Điều này được nói để chỉ ra tính chất có lợi ích của việc hành hương chiêm bái bảo tháp. Ở đây, *āhiṇḍantāti* (đi nhiễu): Những ai đi nhiễu quanh sân bảo tháp, quét dọn, rửa sạch chỗ ngồi, tưới nước cho cây Bồ-đề, đối với họ không cần phải bàn đến, cho dù có mệnh chung giữa đường với tâm tịnh tín sau khi khởi hành từ Tự Viện nọ với ý định "Chúng ta sẽ đảnh lễ bảo tháp," họ cũng sẽ an trú ở cõi trời không trở ngại, ý chỉ là như vậy. Chú Giải Về Câu Hỏi Của Ananda 203. *Adassanaṃ, ānandāti* (Này Ananda, không thấy): Điều này chỉ ra rằng không thấy người nữ, đây là sự thực hành tối thượng. Vì Tỳ-kheo ngồi trong trú xứ đã đóng cửa, cho dù người nữ có đến đứng ở cửa, khi chưa thấy thì tham ái không khởi lên, tâm không dao động. Nhưng khi thấy thì cả hai điều đó đều có thể xảy ra. Do đó, Ngài nói: "Này Ananda, không thấy." *Dassane bhagavā sati kathan*ti (Bạch Thế Tôn, khi thấy thì như thế nào): Khi thấy ở những nơi như chỗ nhận vật thực, v.v..., thì nên thực hành như thế nào? Ngài hỏi như vậy. Lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn dạy rằng, thà rằng nên nói chuyện với người nam cầm kiếm đứng đó nói rằng: "Nếu ngươi nói chuyện với ta, ta sẽ cho đầu ngươi rơi ngay tại đây," hoặc với người nữ dạ xoa đứng đó nói rằng: "Nếu ngươi nói chuyện với ta, ta sẽ ăn thịt ngươi ngay tại đây còn hơn." Vì như vậy, chỉ có sự hủy hoại của thân này, không có sự trải nghiệm đau khổ vô lượng ở các cõi ác. Nhưng khi nói chuyện, chuyện trò với người nữ, thì có sự thân mật, khi có sự thân mật thì có sự xâm nhập, người có tâm bị xâm nhập thì phạm giới luật, làm cho các cõi ác đầy tràn; do đó, Ngài nói *anālāpo* (không nói chuyện). Điều này cũng đã được nói: "Hãy nói chuyện với người cầm kiếm, Hãy nói chuyện với cả quỷ sứ; Hãy ngồi gần con rắn độc, Mà khi bị cắn thì không sống; Nhưng chớ nên một mình một người, Nói chuyện với người nữ khác phái." (A. v. 55) *Ālapantena panāti* (Nhưng nếu phải nói chuyện): Nếu người nữ hỏi ngày tháng, hoặc xin giới, hoặc muốn nghe pháp, hoặc hỏi một câu hỏi, hoặc có việc cần làm đối với người xuất gia, trong trường hợp như vậy, nếu không nói chuyện thì sẽ bị nói là: "Người này câm, người này điếc, ngồi ngậm miệng như ăn phải bùa vậy," do đó, cần phải nói chuyện. Ngài hỏi: "Nhưng khi phải nói chuyện như vậy, thì nên thực hành như thế nào?" Lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn dạy rằng: "Này các Tỳ-kheo, đối với người mẹ, hãy khởi lên tâm của người mẹ, đối với người chị, hãy khởi lên tâm của người chị, đối với người con gái, hãy khởi lên tâm của người con gái" (S. iv. 127), ý nói đến lời giáo huấn này, Ngài nói: "Này Ananda, hãy an trú niệm." 204. *Abyāvaṭāti* (không bận rộn): Hãy không bị ràng buộc, không lo lắng. *Sāratthe ghaṭathāti* (hãy tinh tấn trong mục đích tối thượng): Hãy tinh tấn trong mục đích tối thượng, quả vị A-la-hán. *Anuyuñjathāti* (hãy chuyên cần): Hãy thực hành sự chuyên cần để đạt được điều đó. *Appamattāti* (không phóng dật): Ở đó, không quên thất niệm. *Vīriyātāpayogena* (bằng sự tinh cần, nhiệt tâm): Bậc nhiệt tâm. *Kāye ca jīvite ca nirapekkhatāya* (vì không luyến tiếc thân và mạng): *Pahitattā* (có tâm xả ly), *pesitacittā* (có tâm hướng đến), hãy an trú. 205. *Kathaṃpana, bhanteti* (Bạch Thế Tôn, như thế nào): Đối với những người như Sát-đế-lợi trí giả, v.v..., thì nên thực hành như thế nào? Chắc chắn họ sẽ hỏi con: "Bạch Thế Tôn, Tôn giả Ananda, đối với nhục thân của Như Lai, nên thực hành như thế nào?"; "Con nên trả lời họ như thế nào?" Ngài hỏi như vậy. *Ahatena vatthenāti* (bằng vải mới): Bằng vải mới xứ Kāsi. *Vihatena kappāsenāti* (bằng bông đã được đánh kỹ): Bằng bông đã được đánh kỹ. Vì vải xứ Kāsi do mịn nên không thấm dầu, còn bông thì thấm. Do đó, Ngài nói: "Bằng bông đã được đánh kỹ." *Āyasāyāti* (bằng sắt): Bằng vàng. Ở đây, "sắt" có nghĩa là vàng. Chú Giải Về Bậc Xứng Đáng Xây Tháp 206. *Rājā cakkavattīti* (Vua Chuyển Luân): Ở đây, tại sao Đức Thế Tôn cho phép xây tháp cho vị vua đã mệnh chung khi còn sống tại gia, mà không cho phép Tỳ-kheo phàm phu có giới hạnh? Vì không có gì lạ. Vì nếu cho phép xây tháp cho Tỳ-kheo phàm phu, thì ở Tích Lan, sẽ không có chỗ cho các bảo tháp, cũng như ở những nơi khác. Do đó, "sẽ không có gì lạ đối với họ," nên Ngài không cho phép. Vua Chuyển Luân chỉ xuất hiện một lần, do đó, bảo tháp của ngài là điều kỳ diệu. Nhưng đối với Tỳ-kheo phàm phu có giới hạnh đã viên tịch, thì dù có làm sự tôn kính lớn đến đâu, cũng là điều thích hợp. Chú Giải Về Pháp Kỳ Diệu Của Ananda 207. *Vihāranti* (vào trú xứ): Ở đây, *maṇḍalamālo* (nhà tròn) có nghĩa là trú xứ, đi vào đó. *Kapisīsanti* (đầu cột cửa): Cây chốt ở đầu cột cửa. *Rodamāno aṭṭhāsīti* (đứng khóc): Nghe nói, Tôn giả nghĩ: "Thế Tôn đã nói cho ta chỗ an trú làm phát sinh sự xúc cảm, đã nói về tính chất có lợi ích của việc hành hương chiêm bái bảo tháp, đã trả lời câu hỏi về cách thực hành đối với người nữ, đã nói về cách thực hành đối với nhục thân của Ngài, đã nói về bốn bậc xứng đáng xây tháp, chắc chắn hôm nay Đức Thế Tôn sẽ nhập Niết-bàn," khi Ngài suy nghĩ như vậy, sự ưu phiền lớn khởi lên. Rồi Ngài nghĩ: "Khóc lóc trước mặt Đức Thế Tôn là điều không thích hợp, ta hãy đi đến một nơi vắng vẻ và làm cho nỗi sầu muộn vơi đi," Ngài đã làm như vậy. Do đó, nói: "Đứng khóc." *Ahañca vatamhīti* (và ta thì): *Ahañca vata amhi*, hoặc *ahaṃ vatamhītipi pāṭho* (và ta thì). *Yo mama anukampakoti* (vị thương xót ta): Vị thương xót, giáo huấn ta, từ nay về sau ta sẽ dâng nước rửa mặt cho ai, ta sẽ rửa chân cho ai, ta sẽ lo liệu trú xứ cho ai, ta sẽ cầm lấy bát và y rồi đi theo ai, Ngài than khóc rất nhiều. *Āmantesīti* (gọi): Không thấy Trưởng lão trong chúng Tỳ-kheo, Ngài gọi.

Được làm với thân nghiệp từ ái, nghĩa là với thân nghiệp như dâng nước rửa mặt…v.v… được thực hiện với tâm từ. Với ý nghĩa có lợi, nghĩa là được làm với sự tăng trưởng điều lợi ích. Với ý nghĩa an vui, nghĩa là chỉ được làm với sự vui vẻ, hoan hỷ, không phải với sự khổ não, u sầu. Không hai, nghĩa là làm mà không chia thành hai phần. Điều này có nghĩa là, ví như một người chỉ làm trước mặt mà không làm sau lưng, một người chỉ làm sau lưng mà không làm trước mặt, làm mà không có sự phân biệt như vậy. Không giới hạn, nghĩa là không có giới hạn. Vì vòng thế giới (Luân Vi) thì quá chật hẹp, cõi trời Sắc cứu cánh (Bhavagga) thì quá thấp, ý nói rằng thân nghiệp mà ông đã làm thì rất nhiều.

Với khẩu nghiệp từ ái, nghĩa là với khẩu nghiệp như báo giờ rửa mặt…v.v… được thực hiện với tâm từ. Và lời nói "Bạch Ngài, tốt lành" sau khi nghe lời khuyên dạy, cũng là khẩu nghiệp từ ái. Với ý nghiệp từ ái, nghĩa là với ý nghiệp được thực hiện bằng cách, ngay từ sáng sớm, sau khi chăm sóc thân thể, ngồi ở chỗ thanh vắng (với ý nghĩ) – "Mong Thế Tôn được an lạc, không bệnh tật, được an vui." Điều này cho thấy rằng ông là người có đầy đủ công đức, đã hoàn thành sự phát nguyện trong một trăm ngàn kiếp. Và vì ông là người có công đức, nên chớ có buông lung vì đã thỏa mãn với bấy nhiêu, mà hãy tinh tấn thực hành thiền chỉ tịnh (Samatha) và thiền minh sát (Vipassanā). Thực hành như vậy, ông sẽ sớm trở thành bậc vô lậu (Anāsavo), sẽ chứng đắc A-la-hán trong thời kỳ kết tập Pháp (Dhamma). Điều này cho thấy rằng sự phục vụ được thực hiện cho bậc như Thế Tôn không bao giờ là vô ích.

208. Và sau khi nói như vậy, như thể trải rộng cõi đất lớn (Mahāpathavī), như thể trải rộng hư không, như thể đặt núi thế giới (Cakkavāḷagiri) xuống, như thể nhấc núi Tu-di (Sineru), như thể nắm thân cây Diêm-phù-đề (Mahājambu) rồi lay động, Đức Thế Tôn bắt đầu nói về công đức của Tôn giả Ānanda, bèn gọi các Tỳ-kheo. Tại sao ở đây, "Này các Tỳ-kheo, những vị nào hiện tại" không được nói đến? Vì không có một vị Phật nào khác. Chính vì vậy mà cần phải hiểu điều này – "Như thể không có vị Phật nào khác ngay cả ở giữa các thế giới". Thông minh (Paṇḍita), nghĩa là sáng suốt. Sáng suốt (Medhāvī), nghĩa là thiện xảo về các uẩn, xứ và giới…v.v…

209. Chúng Tỳ-kheo đến để yết kiến Ānanda, những vị đến gặp Tôn giả Ānanda vì muốn yết kiến Thế Tôn, và những vị đến sau khi nghe về công đức của Tôn giả Ānanda rằng "Nghe nói Tôn giả Ānanda có dung mạo dễ mến, dễ nhìn, đáng ngưỡng mộ, nghe nhiều học rộng, làm tăng vẻ đẹp cho Tăng chúng", vì vậy mà nói "Chúng Tỳ-kheo đến để yết kiến Ānanda". Phương pháp này áp dụng cho tất cả (các trường hợp). Hân hoan (Attamana), nghĩa là thỏa mãn ý nguyện, tâm vui vẻ, hoan hỷ, vì được nghe (Pháp) chứ không phải được yết kiến (Ānanda). Pháp (Dhamma) ở đây chỉ Pháp chào hỏi xã giao (Paṭisanthāradhamma) như "Này các đạo hữu, có khỏe không, có sống được không, các vị có tác ý đúng pháp không, có làm tròn bổn phận đối với thầy tế độ và thầy giáo thọ không." Trong số các Tỳ-kheo-ni, có sự khác biệt (trong Pháp chào hỏi xã giao) – "Này các đạo muội, các vị có thọ trì và thực hành tám trọng pháp (Garudhamma) không." Đối với các nam cư sĩ, Ngài không chào hỏi xã giao như "Này cư sĩ, đầu hay tay chân của ông có bị đau không, con trai và anh em của ông có khỏe mạnh không." Mà Ngài chào hỏi như sau – "Này các nam cư sĩ, các vị có thọ trì Tam quy Ngũ giới không, có thọ trì Bát quan trai giới vào tám ngày trong tháng không, có làm tròn bổn phận hiếu dưỡng cha mẹ không, có chăm sóc các Sa-môn, Bà-la-môn chân chính không." Đối với các nữ cư sĩ cũng vậy.

Bây giờ, Đức Thế Tôn so sánh Tôn giả Ānanda với Chuyển Luân Thánh Vương, Ngài nói "Có bốn hạng này, này các Tỳ-kheo". Ở đây, Sát-đế-lỵ (Khattiya) nghĩa là các Sát-đế-lỵ đã được truyền ngôi và chưa được truyền ngôi. Họ (nghĩ) – "Nghe nói Chuyển Luân Thánh Vương là bậc có dung mạo dễ mến, dễ nhìn, đáng ngưỡng mộ, Ngài du hành trên hư không, cai trị quốc độ một cách công bằng, là vị Pháp vương, là vị vua chân chính" và sau khi nghe về công đức của Ngài, họ hân hoan vì "Được nghe cũng giống như được nhìn thấy". Khi thuyết (Pháp), nghĩa là khi nói – "Này các khanh, hãy làm tròn vương pháp, hãy giữ gìn truyền thống", (Ngài) chào hỏi xã giao. Còn đối với các Bà-la-môn, (Ngài) chào hỏi xã giao như "Thưa các đạo sư, các vị có tụng đọc các bài kinh Vệ-đà không, các đệ tử có học các bài kinh Vệ-đà không, các vị có nhận được vật cúng dường, y phục, hay bò sữa lông vàng không." Đối với các gia chủ, (Ngài) chào hỏi xã giao như "Này các khanh, các vị có bị hoàng tộc áp bức bằng hình phạt hay thuế má không, mưa có rơi đúng thời, mùa màng có bội thu không." Đối với các Sa-môn, (Ngài) chào hỏi xã giao như "Bạch các Ngài, các vật dụng của người xuất gia có dễ kiếm không, các vị có tinh tấn trong Sa-môn pháp không."

Giải thích về bài Kinh Mahāsudassanasutta (Đại Thiện Kiến Vương)

210. Thị trấn nhỏ (Khuddakanagaraka), nghĩa là giống như một thành phố (Nagarapatirūpaka), trong một thị trấn nhỏ chật hẹp. Thị trấn hoang vu (Ujjaṅgalanagaraka), nghĩa là trong một thị trấn không bằng phẳng. Thị trấn nhánh (Sākhānagaraka), nghĩa là như nhánh của cây thì nhỏ, cũng như vậy, trong một thị trấn nhỏ giống như nhánh của các thành phố lớn khác. Các Sát-đế-lỵ đại phú (Khattiyamahāsāla), nghĩa là các đại Sát-đế-lỵ đã đạt đến sự giàu có của Sát-đế-lỵ. Phương pháp này áp dụng cho tất cả (các trường hợp).

Trong số đó, các Sát-đế-lỵ đại phú là những người có một trăm triệu (Koṭisata) hay một ngàn triệu (Koṭisahassa) đồng tiền được chôn cất, chi tiêu hàng ngày là một xe (Sakaṭa) tiền Kahāpaṇa, buổi tối thu vào hai xe. Các Bà-la-môn đại phú là những người có tám mươi triệu (Asītikoṭi) đồng tiền được cất giữ, chi tiêu hàng ngày là một bình (Kumbha) tiền Kahāpaṇa, buổi tối thu vào một xe. Các gia chủ đại phú là những người có bốn mươi triệu (Cattālīsakoṭi) đồng tiền được cất giữ, chi tiêu hàng ngày là năm đấu (Ambaṇa) tiền Kahāpaṇa, buổi tối thu vào một bình.

Này Ānanda, chớ có nói như vậy, nghĩa là, này Ānanda, chớ có nói như vậy, không nên gọi đây là "thị trấn nhỏ". Vì để nói về sự thịnh vượng của chính thành phố này, sau khi nói "Nhiều lần, hoặc đứng hoặc ngồi, với nỗ lực lớn, với uy lực lớn, Ta đã đến đây", Ngài nói "Thuở xưa". Đầy đủ thực phẩm (Subhikkha), nghĩa là đầy đủ đồ ăn và thức uống. Tiếng voi, nghĩa là khi một con voi cất tiếng, thì tám mươi bốn ngàn con voi (cũng) cất tiếng, vì vậy, không gián đoạn bởi tiếng voi, cũng như vậy, tiếng ngựa. Những người có phước, ở đây, đi lại trên các đường phố, theo sau nhau, bằng những cỗ xe được kéo bởi bốn con ngựa Sindhava (từ vùng Sindhu), vì vậy, không gián đoạn bởi tiếng xe. Các nhạc cụ như trống lớn…v.v… luôn được sử dụng ở đây, vì vậy, không gián đoạn bởi tiếng trống lớn…v.v… Ở đây, tiếng Sammasadda là tiếng của chũm chọe bằng đồng (Kaṃsatāḷa). Tiếng vỗ tay (Pāṇitāḷa) là tiếng vỗ tay vào vật hình chữ nhật bằng gỗ. Một số người nói là tiếng trống Kuṭabheri.

Ăn, uống, nhai (Asnātha pivatha khādatha), nghĩa là ăn, uống, nhai. Ở đây, đây là tóm tắt, ăn, uống, với mười âm thanh này không gián đoạn, âm thanh không đứt đoạn. Như ở các thành phố khác, có những âm thanh như "Hãy đổ rác, hãy cầm cuốc, hãy cầm giỏ, chúng ta sẽ đi vắng, hãy cầm gói gạo, hãy cầm gói cơm, hãy chuẩn bị dao, vũ khí…v.v…" thì ở đây không có như vậy.

Sau khi nói "Với mười âm thanh", (Ngài) nói "Này Ānanda, kinh đô Kusāvatī được bao quanh bởi bảy lớp thành" và hoàn tất toàn bộ bài Kinh Mahāsudassana, (rồi) Ngài nói "Này Ānanda, hãy đi". Ở đây, hãy đi đến (Abhikkamatha) nghĩa là hãy đi đối diện, nghĩa là hãy đến. Nhưng có phải họ không biết về việc Thế Tôn đã đến? (Họ) biết. Nơi Đức Phật đi đến thì có sự ồn ào lớn, vì bận rộn với một số công việc nên họ không đến. Vì "Họ sẽ đến và sắp xếp chỗ đứng, chỗ ngồi cho Tăng chúng", nên mặc dù đã muộn, Đức Thế Tôn vẫn sai (người) đến chỗ họ.

Các Malla (Mạt-la) đảnh lễ

211. Ở đây, từ "No" trong "Amhākañca no" chỉ là một tiểu từ (không có nghĩa). Đau khổ (Aghāvī), nghĩa là đã sinh khởi đau khổ. U sầu (Dummana), nghĩa là không hoan hỷ. Đầy ắp sự đau khổ trong tâm (Cetodukkhasamappita), nghĩa là đầy ắp sự ưu tư. Sắp đặt từng gia đình, từng gia đình, nghĩa là, sắp đặt từng gia đình, từng nhóm gia đình, riêng biệt, ở các ngã tư đường và ngã ba đường.

Câu chuyện về du sĩ Subhadda (Tu-bạt-đà-la)

212. "Du hành giả tên là Subhadda" là một du hành giả ngoại đạo (không phải Phật giáo) xuất thân từ dòng Bà-la-môn ưu tú Udicca. "Có những pháp nghi ngờ" nghĩa là có những pháp gây ra sự do dự. Tại sao ông ấy lại như vậy ngay lúc này? Vì ông ấy có những nhân duyên tương ứng. Nghe nói, trong kiếp trước, khi làm việc thiện, có hai anh em ruột. Họ cùng nhau làm ruộng. Trong đó, người anh cả nghĩ: "Ta sẽ phải cúng dường phần đầu mùa chín lần trên một thửa ruộng này." Vào mùa gieo hạt, ông ta cúng dường phần hạt giống đầu tiên, đến mùa lúa có đòng, ông ta bàn với em trai: "Khi lúa có đòng, chúng ta sẽ xẻ đòng lúa ra mà cúng dường". Người em trai nói: "Anh muốn phá hoại lúa non à?". Người anh cả biết được sự không tán thành của em trai, bèn chia ruộng ra, từ phần của mình, xẻ đòng lúa ra, lấy sữa, kết hợp với bơ lỏng và bơ đặc rồi cúng dường. Đến mùa lúa cúi bông, làm cốm rồi cúng dường. Đến mùa gặt, cúng dường phần đầu mùa gặt. Khi bó lúa, cúng dường phần đầu tiên được bó. Với các bó lúa, cúng dường phần đầu tiên. Cúng dường phần đầu mùa ở sân đập lúa, phần thóc đầu tiên, phần thóc đầu tiên trong kho, như vậy, trên một thửa ruộng, ông ta đã cúng dường phần đầu mùa chín lần. Còn người em trai, sau khi thu hoạch xong mới cúng dường.

Trong số họ, người anh cả là Tôn giả Aññāsikoṇḍañña (A-nhã Kiều-trần-như). Đức Thế Tôn quán xét xem "Trước hết ta nên thuyết pháp cho ai?" Ngài thấy "Aññāsikoṇḍañña đã cúng dường phần đầu mùa chín lần trên một thửa ruộng, ta sẽ thuyết pháp tối thượng này cho ông ấy", Ngài đã thuyết pháp lần đầu tiên cho ông. Ông ấy đã chứng đắc quả Dự Lưu cùng với mười tám ức chư thiên. Còn người em trai, vì bị bỏ lại phía sau, cúng dường sau, nên vào lúc Đức Thế Tôn nhập Niết Bàn, mới suy nghĩ như vậy và muốn đến gặp Đức Thế Tôn.

"Đừng làm phiền nhiễu Đức Như Lai" Nghe nói, Tôn giả nghĩ rằng: "Những người ngoại đạo này chỉ khư khư giữ lấy kiến chấp của mình, Đức Thế Tôn sẽ phải nói rất nhiều để giải thích cho ông ta, sẽ gây mệt mỏi thân và khẩu, hơn nữa, Đức Thế Tôn vốn dĩ đã mệt mỏi rồi." Vị du hành giả nghĩ: "Vị Tỳ-kheo này không cho ta cơ hội, nhưng ta phải cố gắng thuyết phục bằng sự chân thành," nên đã nói lần thứ hai, lần thứ ba để thuyết phục Tôn giả.

213. "Ngài đã nghe" nghĩa là, đứng ở cửa có màn che, Ngài đã nghe được cuộc nói chuyện bằng thính giác bình thường, và sau khi nghe, vì thực sự muốn giúp đỡ Subhadda, với sự nhiệt tâm lớn lao, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng "Thôi nào, Ānanda". Ở đây, "thôi nào" là một tiểu từ mang nghĩa ngăn cản. "Không quan tâm đến người khác" nghĩa là chỉ muốn biết cho riêng mình. "Họ đã thấu hiểu" nghĩa là, họ đã biết đúng như lời xác nhận của họ. Điều này có nghĩa là: Nếu lời xác nhận của họ là chân lý, tất cả họ đều đã thấu hiểu, nếu không, họ đã không thấu hiểu. Vì vậy, câu hỏi của ông ấy có nghĩa là, lời xác nhận của họ là chân lý hay không phải chân lý. Sau đó, Đức Thế Tôn, vì việc nói về sự không phải chân lý của họ là vô ích và không có cơ hội, đã ngăn cản bằng cách nói "Thôi nào" và chỉ thuyết pháp. Vì Đức Thế Tôn đã đến với ý định thuyết pháp cho các Malla trong canh đầu, cho Subhadda trong canh giữa, và giáo giới cho Tăng chúng trong canh cuối, rồi nhập Niết Bàn vào lúc rạng đông.

214. "Không có Sa-môn ở đó" nghĩa là, không có Sa-môn Dự Lưu thứ nhất ở đó, không có Sa-môn Nhất Lai thứ hai, không có Sa-môn Bất Lai thứ ba, không có Sa-môn A-la-hán thứ tư ở đó. "Trong giáo pháp này" sau khi nói không có quy định ở lời giảng trước, bây giờ Ngài nói có quy định trong giáo pháp của mình. "Các tà thuyết đều trống rỗng Sa-môn" nghĩa là, các tà thuyết đều trống rỗng, rỗng không, không có mười hai Sa-môn: bốn vị đang tu tập Minh Sát để chứng đắc bốn Thánh đạo, bốn vị an trú trong Đạo, bốn vị an trú trong Quả. "Này Subhadda, những vị này" nghĩa là mười hai Tỳ-kheo này. "Nếu họ sống đúng đắn" ở đây, vị Dự Lưu thuyết lại vị trí chứng đắc của mình cho người khác, làm cho người đó trở thành Dự Lưu, đó gọi là sống đúng đắn. Cách này cũng áp dụng cho các vị Nhất Lai, v.v. Vị an trú trong Dự Lưu Đạo làm cho người khác cũng an trú trong Dự Lưu Đạo, đó gọi là sống đúng đắn. Cách này cũng áp dụng cho những vị an trú trong các Đạo còn lại. Vị đang tu tập Minh Sát để chứng đắc Dự Lưu Đạo, thuyết lại đề mục tu tập thuần thục của mình, làm cho người khác cũng tu tập Minh Sát để chứng đắc Dự Lưu Đạo, đó gọi là sống đúng đắn. Cách này cũng áp dụng cho những vị đang tu tập Minh Sát để chứng đắc các Đạo còn lại. Ý này được nói đến qua câu: "Nếu họ sống đúng đắn". "Thế gian sẽ không trống rỗng các vị A-la-hán" nghĩa là sẽ liên tục như rừng tre, rừng lau.

"Hai mươi chín tuổi" nghĩa là, hai mươi chín tuổi về mặt tuổi tác. "Xuất gia vì điều gì" ở đây, "vì điều gì" chỉ là một tiểu từ. "Tìm kiếm điều gì là thiện?" nghĩa là tìm kiếm, truy cầu "điều gì là thiện?". Ở đây, "điều gì là thiện?" ám chỉ trí Toàn Giác, nghĩa là tìm kiếm trí ấy. "Kể từ khi" nghĩa là, kể từ khi ta xuất gia, trong khoảng thời gian đó, đã hơn năm mươi năm. "Trong phạm vi giáo pháp chân chính" nghĩa là giáo pháp Thánh đạo. "Hoạt động trong một phần" nghĩa là hoạt động trong một phần của Đạo Minh Sát. "Ngoài kia" nghĩa là ngoài giáo pháp của ta. "Không có Sa-môn" nghĩa là, không có cả vị tu tập Minh Sát trong một phần, không có Sa-môn Dự Lưu thứ nhất.

"Những người ở đây" nghĩa là, những người các ngươi ở đây, trong giáo pháp này, được Đức Thế Tôn trực tiếp truyền cho bí thuật của người đệ tử, đó là lợi ích của các ngươi, đó là điều tốt đẹp các ngươi có được. Nghe nói, trong thời ngoại đạo, khi một vị thầy nói với đệ tử của mình: "Hãy cho người này xuất gia, hãy giáo giới người này, hãy dạy bảo người này", người đó được xem như đã được đặt vào vị trí của vị thầy, vì vậy, đối với người đó, có được những lợi ích là "Hãy cho người này xuất gia, hãy giáo giới người này, hãy dạy bảo người này". Tôn giả Subhadda cũng lấy chính thời ngoại đạo đó mà nói như vậy.

"Đã chứng đắc" Làm sao mà đã chứng đắc? Nghe nói, Tôn giả đã dẫn ông ta đến một nơi vắng vẻ, lấy nước từ bình tưới lên đầu ông ta, thuyết về pháp quán bất tịnh ngũ uẩn (tóc, lông, móng, răng, da), cạo bỏ râu tóc, đắp y vàng,授 Tam Quy, rồi đưa đến gần Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn cho thọ Cụ túc giới, chỉ dạy đề mục tu tập. Ông ta nắm lấy đề mục đó, đi đến một nơi vắng vẻ trong vườn, thiết lập pháp kinh hành, tinh tấn, nỗ lực, phát triển Minh Sát, chứng đắc A-la-hán quả cùng với các Tuệ Phân Tích, rồi đến đảnh lễ Đức Thế Tôn và ngồi xuống. Ý này được nói đến qua câu: "Và người được thọ Cụ túc giới không lâu...".

"Và ông ấy là đệ tử trực tiếp cuối cùng của Đức Thế Tôn" là lời của các vị kết tập. Ở đây, bất cứ ai xuất gia trong khi Đức Thế Tôn còn tại thế, sau đó thọ Cụ túc giới, nắm lấy đề mục tu tập và chứng đắc A-la-hán quả, hoặc thọ Cụ túc giới trong khi Ngài còn tại thế, sau đó nắm lấy đề mục tu tập và chứng đắc A-la-hán quả, hoặc nắm lấy đề mục tu tập trong khi Ngài còn tại thế, sau đó chứng đắc A-la-hán quả, tất cả những người đó đều là đệ tử trực tiếp cuối cùng. Còn vị này, đã xuất gia, thọ Cụ túc giới, nắm lấy đề mục tu tập và chứng đắc A-la-hán quả trong khi Đức Thế Tôn còn tại thế.

Phần Chú giải của Phẩm thứ năm đã hoàn tất.

Chú giải về lời nói cuối cùng của Đức Như Lai

216. Bây giờ, Ngài bắt đầu giáo giới cho Tăng chúng, để cho thấy điều đó, câu "Rồi Đức Thế Tôn..." được nói. Ở đây, "đã được thuyết giảng và chế định" nghĩa là, Pháp đã được thuyết giảng và chế định, Luật cũng đã được thuyết giảng và chế định. "Chế định" nghĩa là được thiết lập, được đặt ra. "Sau khi ta diệt độ, nó sẽ là..." nghĩa là, Pháp và Luật đó, sau khi ta diệt độ, sẽ là bậc Đạo Sư của các ngươi. Vì khi ta còn tại thế, ta đã nói: "Điều này là nhẹ, điều này là nặng, điều này có thể đối trị, điều này không thể đối trị, điều này là thế gian chỉ trích, điều này là chế định chỉ trích, tội này được giải trừ khi sám hối trước một cá nhân, tội này được giải trừ khi sám hối trước một nhóm, tội này được giải trừ khi sám hối trước Tăng chúng", bằng bảy chương về tội, đối với các sự việc đã xảy ra, Luật được gọi là gồm có các chương và các phần liên quan, cả hai bộ phân tích (của Tỳ-kheo và Tỳ-kheo-ni), toàn bộ Luật tạng đó, khi ta nhập Niết Bàn, sẽ thực hiện vai trò Đạo Sư của các ngươi.

Và chính khi Ta còn tại thế - "đây là bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám thánh đạo" - bằng cách phân chia các pháp này theo phương thức đó, toàn bộ Kinh tạng đã được thuyết giảng, và toàn bộ Kinh tạng đó sẽ làm phận sự của một vị thầy cho các người khi Ta nhập Niết-bàn. Và chính khi Ta còn tại thế - "đây là năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới, bốn thánh đế, hai mươi hai quyền, chín nhân, bốn loại thức ăn, bảy xúc, bảy thọ, bảy tưởng, bảy tư, bảy tâm. Trong đó, ‘bấy nhiêu pháp thuộc dục giới, bấy nhiêu thuộc sắc giới, bấy nhiêu thuộc vô sắc giới, bấy nhiêu thuộc hữu vi, bấy nhiêu thuộc vô vi, bấy nhiêu thuộc thế gian, bấy nhiêu thuộc xuất thế gian’" - bằng cách phân chia các pháp này theo phương thức đó, Tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhamma), được trang hoàng bởi hai mươi bốn phương pháp tổng quát và phương pháp lớn vô tận, đã được thuyết giảng, và toàn bộ Tạng Vi Diệu Pháp đó sẽ làm phận sự của một vị thầy cho các người khi Ta nhập Niết-bàn.

Như vậy, tất cả những điều này, từ khi chứng ngộ hoàn toàn cho đến khi nhập Niết-bàn, trong suốt bốn mươi lăm năm, đã được nói, đã được tuyên bố - "ba tạng, năm bộ, chín chi, tám mươi bốn ngàn pháp uẩn" - như vậy đã trở thành sự phân chia rộng lớn. Như vậy, tám mươi bốn ngàn pháp uẩn này vẫn còn, chỉ riêng Ta nhập Niết-bàn. Và chính Ta hiện nay là người duy nhất giáo giới, chỉ dạy, khi Ta nhập Niết-bàn, tám mươi bốn ngàn pháp uẩn này sẽ giáo giới, chỉ dạy các người. Như vậy, Đức Thế Tôn, trong khi chỉ ra nhiều lý do - "vị ấy sẽ là bậc thầy của các con sau khi ta diệt độ", đã nói thêm về hành vi trong tương lai, Ngài dạy "như thế nào".

Ở đó, "giao tiếp" nghĩa là nói chuyện, sử dụng. Hoặc bằng tên hoặc bằng họ, không nói là "người mới", mà bằng tên như "Tissa, Nāgā", hoặc bằng họ như "Kassapa, Gotamā", hoặc bằng cách xưng hô "hiền giả Tissa, hiền giả Kassapā". Hoặc có thể gọi là "Bhante" (Đại đức) hoặc "Āyasmā" (Tôn giả) như "Bhante Tissa, Āyasmā Tissa". "Nếu muốn" nghĩa là có thể bỏ, nghĩa là nếu muốn thì có thể bỏ. Nhưng tại sao không nói dứt khoát là "hãy bỏ" mà lại đặt ra như một sự lựa chọn? Vì thấy được sức mạnh của Mahākassapa. Đức Thế Tôn thấy rằng - "dù có nói 'hãy bỏ', trong thời kết tập, Kassapa sẽ không bỏ". Vì vậy, Ngài đã đặt ra như một sự lựa chọn.

Ở đó - "một số trưởng lão nói như vầy - trừ bốn tội pārājika (ba-la-di), những điều còn lại là tiểu và cực tiểu" - theo cách này, trong cuộc kết tập lần thứ năm, vấn đề về tiểu và cực tiểu đã được đề cập, và ở đây, trong Samantapāsādikā (bộ Chú giải Luật tạng), đã có giải thích. Nhưng một số người nói - "Bhante, Nāgasena, cái gì là tiểu, cái gì là cực tiểu?" Khi được vua Milinda hỏi như vậy, Trưởng lão Nāgasena trả lời "Dukkaṭa (ác hạnh), thưa Đại vương, là tiểu, Dubbhāsita (ác ngữ) là cực tiểu", vì vậy Trưởng lão Nāgasena biết về tiểu và cực tiểu. Tuy nhiên, Mahākassapa không biết điều đó, nên:

"Xin Chư Tăng hãy lắng nghe tôi, các hiền giả, có những điều học đã được thiết lập liên quan đến người cư sĩ, và người cư sĩ cũng biết - 'Điều này thích hợp cho các Sa-môn Thích tử các người, điều này không thích hợp cho các người'. Nếu chúng ta bỏ những điều học tiểu và cực tiểu, sẽ có người nói - 'Giới luật của Sa-môn Gotama được thiết lập cho các đệ tử như một đám mây tạo mưa, chừng nào bậc thầy của họ còn tại thế, chừng đó họ tu tập theo các điều học, từ khi bậc thầy của họ nhập Niết-bàn, thì bây giờ họ không tu tập theo các điều học nữa'. Nếu vừa ý Tăng, xin Tăng không chế định điều chưa được chế định, không hủy bỏ điều đã được chế định, hãy thọ trì và hành trì theo các điều học như đã được chế định. Đây là lời thông báo".

Ngài đã tuyên đọc tuyên ngôn hành sự. Không nên hiểu như vậy. Trưởng lão Nāgasena nói như vậy vì - "không muốn tạo cơ hội cho những người dị kiến". Trưởng lão Mahākassapa đã tuyên đọc tuyên ngôn hành sự rằng "ta sẽ không loại bỏ những lỗi tiểu và cực tiểu".

Câu chuyện về Brahmadaṇḍa (Phạm-đàn) cũng đã được đề cập trong cuộc kết tập, và đã được giải thích trong Samantapāsādikā (Chú giải Luật tạng).

"Nghi ngờ" là sự phân vân. "Hoài nghi" là không có khả năng quyết định, hoài nghi có sanh khởi, ta nói với các ngươi: "Này các Tỷ-kheo, hãy hỏi", đó là nghĩa tóm tắt ở đây: Đức Phật chăng? không phải Đức Phật chăng? Giáo Pháp chăng? không phải Giáo Pháp chăng? Tăng chúng chăng? không phải Tăng chúng chăng? Đạo lộ chăng? không phải Đạo lộ chăng? Sự thực hành chăng? không phải sự thực hành chăng? Nếu các người không hỏi vì kính trọng bậc thầy, thì chúng ta đã xuất gia trong sự hiện diện của bậc thầy, bốn vật dụng cần thiết của chúng ta cũng từ bậc thầy, chúng ta đã không nghi ngờ trong suốt thời gian này, không nên nghi ngờ vào thời điểm cuối cùng này, nếu các người không hỏi vì kính trọng bậc thầy như vậy. Ít nhất, một người bạn cũng nên nói cho một người bạn biết, người nào trong số các Tỷ-kheo các người quen biết, thân thiết, hãy nói cho người đó biết, ta sẽ nói cho vị Tỷ-kheo đó, sau khi nghe lời nói của vị ấy, tất cả sẽ không còn nghi ngờ nữa.

"Tin như vậy" nghĩa là ta tin như vậy. "Chỉ có trí tuệ" nghĩa là chỉ có trí tuệ xác nhận trạng thái không còn nghi ngờ, ở đây, không chỉ có đức tin đối với Như Lai. "Đối với những vị này, Ānanda" nghĩa là đối với năm trăm Tỷ-kheo đang ngồi trong vòng tròn nội bộ này. "Vị cuối cùng" nghĩa là vị thấp kém nhất về mặt phẩm hạnh. Ngài đang nói về Trưởng lão Ānanda.

218. "Hãy thành tựu mọi việc bằng sự không phóng dật" nghĩa là hãy thành tựu tất cả các phận sự bằng sự không rời xa chánh niệm. Như vậy, Đức Thế Tôn, nằm trên giường Niết-bàn, đã tóm gọn tất cả những lời giáo giới đã được ban trong suốt bốn mươi lăm năm vào trong một từ không phóng dật và ban cho. "Đây là lời cuối cùng của Như Lai", tuy nhiên, đây là lời của những người kết tập.

Chú giải về câu chuyện nhập Niết-bàn

219. Từ đây trở đi, để cho thấy những gì đã xảy ra trước khi Đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, câu "rồi Đức Thế Tôn nhập sơ thiền" đã được nói. Ở đó, "Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn, thưa Đại đức" là hỏi vì thấy sự vắng mặt của hơi thở ra vào của Đức Thế Tôn, người đã nhập diệt thọ tưởng định. "Không, hiền giả" vị Trưởng lão làm sao biết? Vị Trưởng lão, cùng với bậc thầy, nhập vào các tầng thiền đó, đi đến xuất khỏi tầng phi tưởng phi phi tưởng xứ, bây giờ Đức Thế Tôn đã nhập diệt thọ tưởng định, và trong sự diệt thọ tưởng định không có cái gọi là chết, vị ấy biết như vậy.

Rồi Đức Thế Tôn, sau khi xuất khỏi diệt thọ tưởng định, nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ... (v.v.)... sau khi xuất khỏi tam thiền, nhập tứ thiền, ở đây, Đức Thế Tôn nhập sơ thiền ở hai mươi bốn trường hợp, nhập nhị thiền ở mười ba trường hợp, tam thiền cũng vậy, nhập tứ thiền ở mười lăm trường hợp. Như thế nào? Trong mười đề mục bất tịnh, ba mươi hai thể trược, trong tám đề mục biến xứ, từ, bi, hỷ, niệm hơi thở, hư không giới hạn, trong những trường hợp này, Ngài nhập sơ thiền ở hai mươi bốn trường hợp. Tuy nhiên, trừ ba mươi hai thể trược và mười đề mục bất tịnh, trong những trường hợp còn lại, Ngài nhập nhị thiền và tam thiền. Nhưng trong tám đề mục biến xứ, xả, niệm hơi thở, hư không giới hạn, bốn vô sắc giới, trong mười lăm trường hợp này, Ngài nhập tứ thiền. Đây cũng là câu chuyện tóm tắt. Tuy nhiên, khi đi vào thành phố Niết-bàn, Đức Thế Tôn, bậc Pháp chủ, nhập vào tất cả hai mươi bốn trăm ngàn tỷ tầng thiền, giống như người đi đến xứ khác ôm lấy người thân, Ngài trải nghiệm niềm vui của tất cả các tầng thiền, rồi mới nhập (Niết-bàn).

Đức Thế Tôn nhập diệt ngay sau khi xuất khỏi tầng thiền thứ tư, ở đây có hai loại "ngay sau": "ngay sau khi xuất thiền" và "ngay sau khi quán xét". Trong đó, "ngay sau khi xuất thiền" là chỉ cho việc nhập diệt ngay khi vừa xuất khỏi thiền, tâm rơi vào hữu phần (bhavaṅga). "Ngay sau khi quán xét" là chỉ cho việc nhập diệt ngay khi tâm rơi vào hữu phần (bhavaṅga) sau khi đã xuất khỏi thiền và quán xét lại các chi thiền. Cả hai trường hợp này đều là "ngay sau". Đức Thế Tôn, sau khi nhập thiền, xuất khỏi thiền, quán xét các chi thiền, rồi nhập diệt với tâm hữu phần (bhavaṅga), một loại tâm bất định (abyākata), thuộc về khổ đế (dukkhasacca). Vì tất cả chư Phật, chư Phật Độc Giác, các vị Thánh Thinh Văn, cho đến loài kiến nhỏ bé, đều mệnh chung với tâm hữu phần (bhavaṅga), một loại tâm bất định (abyākata), thuộc về khổ đế (dukkhasacca). Động đất lớn, v.v... xảy ra theo như cách đã được nói.

220. "Chúng sanh" (Bhūtā) nghĩa là hữu tình. "Không có ai sánh bằng" (Appaṭipuggalo) nghĩa là không có người tương đồng. "Đạt được sức mạnh" (Balappatto) nghĩa là đạt được mười loại trí lực.

221. "Có pháp sanh diệt" (Uppādavayadhammino) nghĩa là có bản chất sanh và diệt. "Sự an tịnh của chúng" (Tesaṃ vūpasamo) nghĩa là sự an tịnh của các hành này, Niết-bàn, không phải là hành (asaṅkhata), chính là an lạc.

222. "Không còn hơi thở vào ra" (Nāhu assāsapassāso) nghĩa là hơi thở vào ra không còn sanh khởi nữa. "Không dao động" (Anejoti) do không có sự dao động, tức là ái. "Hướng đến tịch tịnh" (Santimārabbhāti) nhắm đến, hướng đến Niết-bàn vô dư (anupādisesa nibbāna). "Ngài đã làm thời" (Yaṃ kālamakarī) nghĩa là Ngài đã làm (thời), Ngài đã diệt độ. Câu này có nghĩa là: "Này chư Hiền, vị Đạo sư của tôi, vị Phật Mâu-ni, đã nói rằng, ‘Ta sẽ đi đến tịch tịnh’, hướng đến tịch tịnh mà diệt độ, Ngài có tâm an trụ, bậc như vậy nay không còn hơi thở vào ra, không còn, không hoạt động nữa."

"Với tâm không co rút" (Asallīnenāti) nghĩa là với tâm không khiếp nhược, không co rút, mà rất khai mở. "Ngài đã kham nhẫn thọ" (Vedanaṃ ajjhavāsayīti) nghĩa là Ngài đã kham nhẫn, chấp nhận thọ, không bị thọ chi phối, không dao động qua lại. "Giải thoát" (Vimokkhoti) giải thoát không bị ngăn che bởi bất kỳ pháp nào, đạt đến trạng thái hoàn toàn không thể gọi tên, giống như sự tắt ngấm của ngọn đèn.

223. "Khi ấy" (Tadāsīti) là nói về trận động đất lớn đã được đề cập ở trước, "xảy ra cùng lúc với sự nhập diệt". Trận động đất ấy làm lông tóc dựng đứng và kinh hoàng. "Đầy đủ mọi hình tướng tốt đẹp" (Sabbākāravarūpeteti) đầy đủ mọi nguyên nhân (hình tướng) tốt đẹp.

224. "Những vị chưa lìa tham" (Avītarāgāti) là phàm phu, Tu-đà-hoàn và Tư-đà-hàm. Vì ưu (domanassa) chưa được đoạn trừ ở họ. Vì vậy, họ ôm cánh tay mà than khóc. Cả hai đều đặt tay lên đầu mà khóc, tất cả đều nên hiểu theo cách trước.

225. "Chê trách" (Ujjhāyantīti) nghĩa là họ chê trách, nói rằng, "Các ngài tự mình còn không thể kham nhẫn được, làm sao có thể an ủi người khác?" "Bạch Thế Tôn, Tôn giả Anuruddha (A-na-luật-đà) quán sát chư Thiên như thế nào?" Nghĩa là, bạch Thế Tôn, Tôn giả Anuruddha nhận biết chư Thiên như thế nào, họ có chấp nhận sự nhập diệt của Đấng Thế Tôn không?

Để chỉ rõ hành động của họ, Tôn giả nói "Chư Hiền giả" (santāvusoti), v.v. Điều đó đã được giải thích. "Phần còn lại của đêm" (Rattāvasesanti) nghĩa là vì nhập diệt vào lúc gần sáng, nên phần còn lại của đêm chỉ ngắn. "Với câu chuyện về Pháp" (Dhammiyā kathāyāti) không có câu chuyện Pháp riêng biệt nào khác, mà là câu chuyện liên quan đến sự chết, có nội dung như sau: "Này chư Hiền, trong thế giới bao gồm chư Thiên này, vua Tử Thần không hổ thẹn với Đấng Thế Tôn, bậc không ai sánh bằng, thì làm sao có thể hổ thẹn với phàm phu trong đời?" Họ trải qua (đêm) với câu chuyện như vậy. Vì khi họ đang nói chuyện như vậy, mặt trời liền mọc.

226. "Bấy giờ" (Atha kho) nghĩa là Tôn giả ngay khi thấy mặt trời mọc đã nói với vị Trưởng lão. "Với việc cần làm đó" (Teneva karaṇīyenāti) nghĩa là, sau khi nghe tin Đức Thế Tôn nhập diệt, việc gì cần phải làm, chẳng hạn như, nơi nhập diệt cần được trang hoàng với vòng hoa, hương, v.v... như thế nào, chỗ ngồi của chư Tăng cần được chuẩn bị như thế nào, đồ ăn thức uống cần được chuẩn bị như thế nào.

Mô tả việc cúng dường nhục thân Đức Phật

227. "Tất cả nhạc cụ" (Sabbañca tāḷāvacaranti) nghĩa là tất cả các loại nhạc cụ. "Hãy tập hợp" (Sannipātethāti) nghĩa là sau khi cho đánh trống, hãy tập hợp lại. Họ đã làm như vậy. "Đài làm bằng vải" (Maṇḍalamāḷeti) nghĩa là đài làm bằng vải. "Chuẩn bị" (Paṭiyādentāti) nghĩa là trang hoàng.

"Phía Nam đến phía Nam" (Dakkhiṇena dakkhiṇanti) nghĩa là đi từ phía Nam của thành phố đến phía Nam. "Bên ngoài, bên ngoài" (Bāhirena bāhiranti) nghĩa là không đi vào bên trong thành phố, mà đi bên ngoài thành phố, rồi đi vòng ra phía bên ngoài. "Phía Nam của thành phố" (Dakkhiṇato nagarassāti) nghĩa là sau khi đặt (nhục thân) ở nơi giống như cửa Nam của Anurādhapura (A-na-la-đà-phổ-la), làm lễ tôn kính, rồi sẽ hỏa táng ở nơi giống như Jetavana (Kỳ-đà Lâm).

228. "Tám vị thủ lãnh Malla (Mạt-la)" (Aṭṭha mallapāmokkhāti) nghĩa là tám vị vua Malla trung niên, có sức mạnh. "Tắm gội đầu" (Sīsaṃ nhātāti) nghĩa là gội đầu và tắm rửa. "Tôn giả Anuruddha" (Āyasmantaṃ anuruddhanti), vì Tôn giả có thiên nhãn thông nên được mọi người biết đến, vì vậy, mặc dù có những vị Đại Trưởng lão khác, họ vẫn hỏi Tôn giả, "Vị này sẽ làm sáng tỏ và nói cho chúng ta biết." "Bạch Thế Tôn, ý của chư Thiên như thế nào?" Nghĩa là, bạch Thế Tôn, chúng con biết ý của chúng con. Nhưng ý của chư Thiên như thế nào? Tôn giả trước hết chỉ rõ ý của họ, nói rằng, "Ý của các ông" (tumhākaṃ khoti), v.v. Makuṭabandhana (Mạt-la) là tên của bảo tháp của các vị vua Malla, là sảnh đường trang hoàng của các vị vua Malla. Vì được tôn kính nên nó được gọi là "bảo tháp" (cetiya).

229. "Cho đến ngã tư đường và nơi đổ rác" (Yāvasandhisamalasaṅkaṭīrāti), ở đây, "ngã tư đường" (sandhi) nghĩa là chỗ giao nhau của các ngôi nhà. "Nơi đổ rác" (Samalaṃ) là ống dẫn nước thải. "Nơi đổ rác" (Saṅkaṭīraṃ) là nơi đổ rác. "Với các điệu múa của chư Thiên và loài người" (Dibbehi ca mānusakehi ca naccehīti), phía trên là các điệu múa của chư Thiên, phía dưới là của loài người. Cũng vậy đối với ca hát, v.v. Và nữa, giữa chư Thiên có loài người, giữa loài người có chư Thiên, họ tôn kính, cúng dường như vậy. "Đi giữa thành phố" (Majjhena majjhaṃ nagarassa haritvāti). Khi nhục thân của Đức Thế Tôn đang được rước đi như vậy, Mallikā (Mạt-lợi-gia), vợ của tướng quân Bandhula (Ban-du-la) Malla, nghe nói rằng, "Họ đang rước nhục thân của Đức Thế Tôn," liền cho mang ra bộ trang sức Mahālatā (Ma-ha-lạp-đáp), giống như bộ trang sức của Visākhā (Tỳ-xá-khư), mà bà đã không dùng từ khi chồng bà qua đời, và nói rằng, "Ta sẽ cúng dường Đấng Thế Tôn bằng vật này," rồi cho làm sạch, rửa bằng nước thơm, và đứng ở cửa.

Nghe nói rằng, bộ trang sức đó chỉ có ở ba nơi: của hai người phụ nữ này và của gia đình kẻ trộm Devadāniya (Đề-bà-đạt-ni-gia). Khi nhục thân của Đấng Thế Tôn đến cửa, bà nói rằng, "Hãy đặt nhục thân của Đấng Thế Tôn xuống, thưa các ngài," rồi đặt bộ trang sức đó lên nhục thân của Đấng Thế Tôn. Bộ trang sức được đặt từ đầu cho đến chân. Nhục thân màu vàng của Đức Thế Tôn được trang hoàng bằng bộ trang sức lớn bằng bảy báu, tỏa sáng rực rỡ. Thấy vậy, bà với tâm hoan hỷ, đã phát nguyện rằng, "Bạch Thế Tôn, cho đến khi nào con còn trôi lăn trong vòng luân hồi, xin cho con không phải làm việc trang điểm riêng, mà thân thể con luôn giống như được trang điểm sẵn."

Rồi, sau khi nâng Đức Thế Tôn lên bằng bộ trang sức lớn bằng bảy báu, họ đi ra bằng cửa phía Đông, đến bảo tháp Makuṭabandhana (Mạt-la) của các vị vua Malla ở phía Đông của thành phố, nơi đó họ đặt nhục thân của Đức Thế Tôn.

Mô tả câu chuyện về Trưởng lão Mahākassapa (Ma-ha Ca-diếp)

231. "Từ Pāvā (Ba-bà) đến Kusinārā (Câu-thi-na)" (Pāvāyakusināranti) nghĩa là sau khi đi khất thực ở thành phố Pāvā, Ngài đi trên đường với ý định "Ta sẽ đi đến Kusinārā." "Ngồi xuống gốc cây" (Rukkhamūle nisīdīti), tại sao không nói "để nghỉ trưa" (divāvihāranti)? Vì Ngài không ngồi xuống để nghỉ trưa. Vì các vị Tỳ-kheo tùy tùng của Trưởng lão đều được nuôi dưỡng tốt, có phước báu lớn. Vào giữa trưa, khi đi trên mặt đất nóng như đá nung, họ mệt mỏi. Thấy vậy, Trưởng lão nghĩ rằng, "Các vị Tỳ-kheo đang mệt mỏi, và nơi cần đến không còn xa, ta sẽ nghỉ ngơi một chút, làm dịu sự mệt mỏi, rồi vào buổi chiều, ta sẽ đến Kusinārā và yết kiến Đức Thế Tôn," nên Ngài rời khỏi đường, trải tấm tăng-già-lê xuống dưới một gốc cây, làm mát tay chân bằng nước từ bình nước, rồi ngồi xuống. Các vị Tỳ-kheo tùy tùng cũng ngồi xuống dưới các gốc cây, tác ý đúng đắn, nói về công đức của Tam Bảo. Vì vậy, vì ngồi xuống để làm dịu sự mệt mỏi, nên không nói "để nghỉ trưa" (divāvihāra).

"Lấy hoa Mạn-đà-la-bà" nghĩa là lấy hoa to bằng chiếc lọng lớn, đặt trên cán cây mang đến, cầm như một chiếc lọng. "Trông thấy" nghĩa là trông thấy (người ấy) đang đi đến từ đằng xa. Và khi thấy rồi, ngài suy nghĩ –

"Hoa Mạn-đà-la-bà này xuất hiện trên tay của người tu sĩ ngoại đạo kia, và hoa này không phải lúc nào cũng xuất hiện trên đường đi của người dân, mà khi nào có người có thần thông thi triển thần thông, thì hoa này mới xuất hiện, như khi Bồ-tát Toàn Giác nhập thai mẹ và các trường hợp khác. Nhưng hôm nay không có ai thi triển thần thông, Đức Thế Tôn của ta không nhập thai mẹ, không xuất thai, hôm nay không phải là ngày Ngài chứng Vô Thượng Bồ-đề, không phải ngày chuyển Pháp luân, không phải ngày thi triển song thông, không phải ngày giáng trần từ cõi trời, không phải ngày xả bỏ hành thọ mạng. Nhưng Đức Thế Tôn của ta đã già rồi, chắc chắn là đã nhập Niết-bàn."

Sau đó – ngài khởi lên ý nghĩ "Ta sẽ hỏi", – "Nhưng nếu ta ngồi mà hỏi, thì sẽ là bất kính đối với Đức Thế Tôn", nên ngài đứng dậy, rời khỏi chỗ đang đứng, giống như con voi chúa (thuộc loài) Chaddanta (có sáu ngà) trải tấm da thú quý như ngọc, khoác lên tấm y phấn tảo màu áng mây của Đức Thế Tôn, chắp tay sen mười ngón sáng rực đặt lên trán, với lòng cung kính đối với Đức Thế Tôn, ngài hướng về phía người tu sĩ ngoại đạo và nói – "Này đạo hữu, ông có biết Đức Thế Tôn của chúng tôi không?". Nhưng tại sao ngài lại hỏi khi biết Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn, mà không phải là không biết? Kiến thức của các bậc A-la-hán bị ngăn trở bởi sự Ứng Quán (tác ý), vì thế mà ngài hỏi vì không Ứng Quán, một số vị nói như vậy. Vị Trưởng lão này sống nhiều trong thiền định, hằng ngày ngài chỉ sống nhờ vào năng lực thiền định ở chỗ ở ban đêm, chỗ ở ban ngày, hang động, lều, v.v… Thậm chí khi vào làng do người khác cúng dường, ngài nhập thiền định ở cửa, khi xuất thiền định thì nhận vật thực. Nghe nói rằng vị Trưởng lão này với thân cuối cùng này sẽ làm lợi ích cho đại chúng – "Những ai cúng dường vật thực cho ta hoặc cung kính ta bằng hương, hoa, v.v…, những việc đó sẽ có quả báo lớn cho họ", ngài làm như vậy. Vì sống nhiều trong thiền định, nên ngài không biết. Như vậy, ngài hỏi vì không biết, các vị nói như thế, nhưng điều đó không nên chấp nhận.

Ở đây không có lý do gì để không biết. Sự kiện Đức Thế Tôn nhập Niết-bàn đã được rõ ràng, với các dấu hiệu như mười ngàn thế giới rung chuyển, v.v… Trong hội chúng của vị Trưởng lão, có một số vị Tỳ-kheo đã từng thấy Đức Thế Tôn, có một số vị chưa từng thấy, trong số đó, những vị đã từng thấy, cũng mong muốn được thấy, những vị chưa từng thấy, cũng mong muốn được thấy. Trong số đó, những vị chưa từng thấy, vì quá mong muốn được thấy, nên đi đến và hỏi "Đức Thế Tôn ở đâu?", khi nghe "Đã nhập Niết-bàn", họ sẽ không thể kiềm chế được. Họ sẽ vứt bỏ y và bát, mặc một y, hoặc mặc y không đúng cách, hoặc đắp y không đúng cách, đấm ngực mà than khóc. Khi đó, người dân sẽ nói – "Những vị Tỳ-kheo đầu đà đi cùng với ngài Đại Ca-diếp, bản thân họ cũng than khóc như đàn bà, vậy thì họ an ủi chúng ta thế nào?", họ sẽ chỉ trích lỗi lầm của ta. Nhưng đây là khu rừng lớn trống vắng, ở đây dù có than khóc thế nào đi nữa cũng không có lỗi. Nghe trước (tin tức) thì nỗi sầu khổ cũng sẽ nhẹ bớt, vì thế, để làm cho các vị Tỳ-kheo khởi lên chánh niệm, ngài đã hỏi dù biết rõ.

"Hôm nay, Sa-môn Gotama đã nhập Niết-bàn được bảy ngày", nghĩa là hôm nay, Sa-môn Gotama đã nhập Niết-bàn được bảy ngày. "Từ đó, ta có được (hoa này)" nghĩa là từ nơi Sa-môn Gotama đã nhập Niết-bàn.

232. "Tên là Subhadda, xuất gia khi tuổi già", "Subhadda" là tên của ông ta. Vì xuất gia khi tuổi đã cao, nên được gọi là "người xuất gia khi tuổi già". Tại sao ông ta lại nói như vậy? Vì ác cảm đối với Đức Thế Tôn. Chuyện kể rằng, người này là một người thợ cạo đã xuất gia khi tuổi già, như được đề cập trong Khuddaka (Tiểu Bộ Kinh), trong phẩm vật ở Ātumā. Khi Đức Thế Tôn rời Kusinārā, đi đến Ātumā cùng với một trăm hai mươi lăm vị Tỳ-kheo, nghe tin Đức Thế Tôn đang đến – "Khi (Ngài) đến, ta sẽ làm nước cháo", khi đang ở giai đoạn Sa-di, ông ta nói với hai người con trai – "Này các con, nghe nói Đức Thế Tôn đang đến Ātumā cùng với một hội chúng Tỳ-kheo lớn gồm một trăm hai mươi lăm vị Tỳ-kheo; các con hãy đi, mang theo đồ nghề cạo, đi khắp từng nhà với ống đựng (dầu), gom góp muối, dầu, gạo, và đồ ăn, khi Đức Thế Tôn đến, chúng ta sẽ làm nước cháo dâng cúng" (Mahāva. 303). Hai người con làm theo như vậy.

Người dân khi thấy những đứa trẻ đó dễ thương, có tài ăn nói, dù muốn hay không muốn thuê cạo, họ vẫn thuê. Khi làm xong, họ hỏi – "Các con muốn lấy gì?". Chúng nói – "Chúng con không cần gì khác, cha chúng con muốn cúng dường cháo cho Đức Thế Tôn khi Ngài đến". Nghe vậy, người dân không đếm xuể, những gì họ có thể mang đến, tất cả đều cho. Những gì họ không thể, họ nhờ người khác mang đến. Sau đó, khi Đức Thế Tôn đến Ātumā và vào nhà chứa rơm, vào buổi chiều, Subhadda đi đến cổng làng và gọi người dân – "Này các cư sĩ, ta không mong đợi bất cứ thứ gì khác từ các vị, gạo, v.v… mà các con trai của ta đã mang về, đủ cho Tăng chúng. Các vị hãy làm công việc tay chân cho ta". "Hãy lấy cái này, cái kia", họ lấy tất cả các vật dụng, làm các lò sưởi trong tu viện, đắp y ca-sa màu đen, khoác y ca-sa tương tự – "Hãy làm cái này, hãy làm cái kia", suốt đêm, chi tiêu một ngàn, chuẩn bị cháo sữa và đường mật. Cháo sữa là loại cháo ăn xong rồi uống, trong đó có bơ, mật ong, đường, cá, thịt, hương hoa, trái cây, v.v…, bỏ vào bất cứ thứ gì gọi là đồ ăn, giống như loại (kem) xoa đầu của những người thích đùa giỡn, có mùi thơm ngát.

Sau đó, vào buổi sáng sớm, Đức Thế Tôn sau khi chăm sóc thân thể, cùng với hội chúng Tỳ-kheo, đi vào thành Ātumā để khất thực. Người dân báo cho ông ta biết – "Đức Thế Tôn đang đi vào làng để khất thực, ông đã chuẩn bị cháo cho ai?". Ông ta, với y ca-sa màu đen đã mặc, với một tay cầm vá và muỗng, giống như Phạm thiên, đặt đầu gối phải xuống đất, đảnh lễ và nói – "Bạch Thế Tôn, xin Ngài hãy nhận cháo của con".

Sau đó, như trong Khuddaka (Tiểu Bộ Kinh) đã nói, "Các Như Lai dù biết vẫn hỏi", Đức Thế Tôn sau khi hỏi và nghe, quở trách người xuất gia khi tuổi già đó, và trong trường hợp đó, Ngài chế định hai học giới, học giới về việc tích trữ đồ dùng không hợp pháp, và học giới về việc sử dụng đồ nghề cạo – "Này các Tỳ-kheo, vô số kiếp đã trôi qua trong khi tìm kiếm thức ăn, nhưng thức ăn này của các ông có được một cách không hợp pháp, không đúng Pháp, những ai ăn thức ăn này, trong vô số kiếp sẽ tái sinh vào các cõi ác, hãy bỏ đi, đừng nhận", rồi Ngài đi về phía khất thực. Không một vị Tỳ-kheo nào nhận bất cứ thứ gì.

Subhadda không hài lòng, đi loanh quanh và nói "Ta biết tất cả". Nếu không muốn nhận, thì nên sai người báo trước. Loại thức ăn đã nấu này, nếu để lâu nhất, cũng chỉ để được bảy ngày. Đây là đủ cho ta sống cả đời. Tất cả đã bị ông ta làm hư, ông ta là người muốn hại ta, ông ta ôm ác cảm với Đức Thế Tôn, khi Đức Thế Tôn còn tại thế, không dám nói gì. Nghe nói rằng ông ta nghĩ – "Người này xuất thân từ dòng dõi cao quý, là bậc Đại nhân, nếu ta nói gì, chính ta sẽ bị quở trách". Vì vậy, hôm nay, nghe tin "Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn", như được giải thoát, vui mừng phấn khởi, ông ta nói như vậy.

Vị Trưởng lão nghe vậy, cảm thấy như bị đánh vào tim, như tiếng sét khô giáng xuống đầu, và sự xúc động Pháp (Dhammasaṃvega) khởi lên trong ngài – "Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn chỉ mới bảy ngày, mà thân thể màu vàng kim vẫn còn, trong giáo pháp mà Đức Thế Tôn đã khó nhọc chứng đắc, mà một gai góc, một vết nhơ lớn của ác pháp lại sanh lên mau chóng như vậy, nếu kẻ ác này tăng trưởng, tìm được những người bạn đồng hành tương tự, thì có thể làm cho giáo pháp suy tàn". Sau đó, vị Trưởng lão suy nghĩ –

"Nếu ta cho thiêu đốt kẻ già nua này ngay tại đây, rắc tro lên, rồi đuổi đi, người dân sẽ nói 'Khi thân thể của Sa-môn Gotama còn đó, các đệ tử đã tranh cãi', họ sẽ chỉ trích lỗi lầm của chúng ta, ta hãy nhẫn nhịn".

Đức Phật thuyết pháp giống như một bó hoa không được buộc lại. Trong trường hợp đó, giống như những bông hoa bị gió thổi bay đi đây đi đó, tương tự như vậy, do ảnh hưởng của những kẻ ác như thế, theo thời gian, trong Luật, một hoặc hai học giới sẽ biến mất, trong Kinh, một hoặc hai bài kinh sẽ biến mất, trong A-tì-đàm (Abhidhamma), một hoặc hai tầng lớp (kiến thức) sẽ biến mất. Như vậy, dần dần, khi gốc rễ bị hủy hoại, chúng ta sẽ trở nên giống như quỷ dạ xoa; do đó, chúng ta sẽ tập hợp Pháp và Luật. Khi làm như vậy, Pháp và Luật này sẽ vững chắc, giống như những bông hoa được buộc chặt bằng chỉ.

Chính vì mục đích này mà Đức Thế Tôn đã đi đón ta ba do tuần (gāvuta), ban cho ta sự thọ giới với ba lời giáo huấn, cởi bỏ y từ thân Ngài và đổi y với ta, đưa tay lên không trung và nói về hạnh ví như mặt trăng, khiến ta trở thành người chứng thực bằng thân, ba lần xác nhận trách nhiệm truyền thừa toàn bộ giáo pháp. Khi một vị Tỳ kheo như ta còn trụ thế, kẻ ác này không thể đạt được sự tăng trưởng trong giáo pháp. Khi nào phi pháp chưa hưng thịnh, Pháp chưa bị đẩy lùi. Phi Luật chưa hưng thịnh, Luật chưa bị đẩy lùi. Những người nói phi pháp chưa có thế lực, những người nói Pháp chưa yếu thế; những người nói phi Luật chưa có thế lực, những người nói Luật chưa yếu thế. Chừng đó, ta sẽ kết tập Pháp và Luật. Sau đó, các Tỳ kheo, sau khi tự mình nắm vững những gì có thể, sẽ nói về những gì thích hợp và không thích hợp. Rồi kẻ ác này sẽ tự mình bị hàng phục, sẽ không thể ngóc đầu lên được nữa, giáo pháp sẽ hưng thịnh và phát triển.''

Ngài không nói với ai về ý nghĩ này của mình, "Ý nghĩ này đã khởi lên trong ta," mà trấn an chúng Tỳ kheo. Vì thế, বলা হয়েছে – "Rồi Tôn giả Mahākassapa... cho đến... không có trường hợp đó."

233. "Đài hỏa táng" (Citaka) nghĩa là đài hỏa táng bằng gỗ chiên đàn rộng một trăm vīsati (đơn vị đo lường cổ). "Chúng tôi sẽ đốt" nghĩa là chúng tôi sẽ châm lửa. "Họ không thể đốt" nghĩa là, dù tám, mười sáu, hay ba mươi hai người cầm đuốc kép, đuốc kép, thổi bằng quạt, thổi bằng ống bễ, làm những việc này việc kia để nhóm lửa, họ vẫn không thể châm lửa được. "Ý định của chư thiên" (Devatānaṃ adhippāyo), ở đây, những vị chư thiên ấy là chư thiên hộ trì của vị Trưởng lão. Vì trong số tám mươi vị Đại đệ tử, sau khi tịnh tín tâm vào các vị ấy, tám mươi ngàn gia đình hộ trì các vị ấy đã sanh lên cõi trời. Trong số đó, các vị chư thiên đã tịnh tín tâm vào vị Trưởng lão và sanh lên cõi trời, không thấy vị Trưởng lão trong hội chúng đó, liền hỏi: "Trưởng lão hộ trì gia tộc của chúng ta đang ở đâu?" Khi thấy ngài đang đi trên đường, họ đã quyết định: "Đài hỏa táng không được cháy trước khi Trưởng lão hộ trì gia tộc của chúng ta đảnh lễ"

Dân chúng nghe tin đó, "Này các Tỳ kheo, nghe nói Tôn giả Mahākassapa cùng với năm trăm vị Tỳ kheo đang đến 'để đảnh lễ đôi chân của Đấng Thập Lực'. Nghe nói, khi ngài chưa đến, đài hỏa táng sẽ không cháy. Này các vị, vị Tỳ kheo ấy như thế nào, đen hay trắng, cao hay thấp? Này các vị, khi một vị Tỳ kheo như thế còn ở đó, làm sao có thể có chuyện Bát-Niết-Bàn của Đấng Thập Lực?" Một số người cầm hương hoa và các vật phẩm khác đi ra đón đường. Một số người trang hoàng các con đường và đứng nhìn con đường ngài đến.

234. "Rồi Tôn giả Mahākassapa đi đến Kusinārā... cho đến... đảnh lễ bằng đầu" (sirasā vandī), nghe nói, vị Trưởng lão đi nhiễu quanh đài hỏa táng, quán xét và nhận rõ: "Ở chỗ này là đầu, ở chỗ này là chân." Rồi, đứng gần chỗ đôi chân, chứng nhập đệ tứ thiền làm nền tảng cho thắng trí, xuất thiền và phát nguyện: "Đôi chân của Đấng Thập Lực, được trang nghiêm bởi tướng bánh xe với ngàn căm xe, được đặt trên tấm vải bông, năm trăm đôi y, hòm vàng, và đài hỏa táng bằng gỗ chiên đàn, hãy rẽ làm hai và đặt trên đầu, trên đỉnh đầu của tôi." Cùng với ý định phát nguyện, năm trăm đôi y ấy rẽ làm hai, và đôi chân xuất hiện như vầng trăng tròn giữa những đám mây. Vị Trưởng lão dang đôi tay giống như hoa sen đỏ vừa nở, nắm chặt đôi chân màu vàng của Đức Đạo Sư cho đến tận mắt cá chân và đặt lên trên đỉnh đầu của mình. Vì vậy, nói rằng: "Ngài đảnh lễ đôi chân của Đức Thế Tôn bằng đầu."

Đại chúng thấy điều kỳ diệu đó, đồng loạt cất tiếng vang rền, cúng dường hương hoa và các vật phẩm khác, và đảnh lễ theo ý muốn. Như vậy, sau khi được vị Trưởng lão, đại chúng, và năm trăm vị Tỳ kheo kia đảnh lễ, không còn việc gì phải làm với sự phát nguyện nữa. Theo sự phát nguyện tự nhiên, đôi bàn chân màu vàng của Đức Thế Tôn, rời khỏi tay của vị Trưởng lão, không làm xê dịch chút nào gỗ chiên đàn và các vật phẩm khác, an trú lại chỗ cũ, và vẫn ở nguyên vị trí. Khi đôi chân của Đức Thế Tôn xuất hiện hay biến mất, không có một sợi bông, một sợi chỉ, một giọt dầu, hay một mảnh gỗ nào bị xê dịch khỏi vị trí. Tất cả đều ở nguyên chỗ cũ. Nhưng sau khi đôi chân của Đức Như Lai biến mất, giống như mặt trăng hay mặt trời lặn, đại chúng khóc than thảm thiết. Sự bi thương còn lớn hơn cả lúc Bát-Niết-Bàn.

"Đài hỏa táng của Đức Thế Tôn tự bốc cháy", điều này được nói vì không thấy ai nỗ lực châm lửa. Nhưng đài hỏa táng bốc cháy đồng loạt từ mọi phía do uy lực của chư thiên.

235. "Chỉ còn lại xá-lợi" (Sarīrāneva avasissiṃsu), trước đây, vì kết dính làm một, nên được gọi là "thân" (sarīraṃ). Bây giờ, vì rải rác, nên được gọi là "xá-lợi" (sarīrāni). Nghĩa là, các xá-lợi còn lại giống như nụ hoa sumanā (hoa nhài), giống như ngọc trai đã được rửa sạch, và giống như vàng. Thân của các vị Phật sống lâu chỉ là một khối duy nhất, giống như một khối vàng. Nhưng Đức Thế Tôn đã phát nguyện cho xá-lợi tan rã: "Ta không ở lại lâu, sẽ nhập Niết-Bàn, giáo pháp của ta chưa được truyền bá rộng rãi khắp mọi nơi, vì vậy, ngay cả sau khi ta nhập Niết-Bàn, đại chúng, sau khi nhận được xá-lợi của ta dù chỉ nhỏ bằng hạt cải, xây bảo tháp tại nơi ở của mình và phụng thờ, sẽ hướng đến cõi trời." Có bao nhiêu xá-lợi của Ngài bị tan rã, và bao nhiêu không bị tan rã? Bốn răng nanh, hai xương quai xanh, và xương đỉnh đầu (uṇhīsa), bảy xá-lợi này không tan rã, còn lại đều tan rã. Trong số đó, xá-lợi nhỏ nhất có kích thước bằng hạt cải, xá-lợi lớn bằng nửa hạt gạo đã vỡ, xá-lợi rất lớn bằng nửa hạt đậu xanh đã vỡ.

"Dòng nước" (Udakadhārā), những dòng nước lớn bằng thân cây, bằng bắp chân, bằng thân cây ta-la (cây thốt nốt) từ trên không trung rơi xuống dập tắt lửa. "Ao nước" (Udakasālatoti) ý nói đến những cây ta-la mọc bao quanh, vì từ giữa thân cây, giữa các cành cây của chúng, các dòng nước cũng chảy ra dập tắt lửa. Đài hỏa táng của Đức Thế Tôn rất lớn. Những dòng nước lớn bằng lưỡi cày, giống như vòng pha lê, vọt lên từ mặt đất, bao phủ đài hỏa táng. "Bằng nước thơm" (Gandhodakena) nghĩa là bằng nước thơm đủ loại đựng đầy trong các bình vàng và bình bạc. "Dập tắt" (Nibbāpesunti) nghĩa là, sau khi rải tro bằng những cây gậy tám cạnh làm bằng vàng và bạc, họ dập tắt đài hỏa táng bằng gỗ chiên đàn.

Ở đây, khi đài hỏa táng đang cháy, các ngọn lửa bùng lên từ giữa các cành cây, giữa các nhánh cây, giữa các lá cây ta-la mọc bao quanh, nhưng không có lá, cành, hay hoa nào bị cháy, thậm chí kiến và nhện cũng di chuyển giữa các ngọn lửa. Về những dòng nước rơi xuống từ trên không, những dòng nước chảy ra từ các cây ta-la, và những dòng nước vọt lên từ mặt đất, cũng có thể nói như vậy. Sau khi dập tắt đài hỏa táng như vậy, các vua Malla (Malla-rāja) làm một kho báu bằng bốn loại hương thơm trong nhà hội, rải hoa năm màu, căng vải làm trần ở phía trên, trang trí bằng các ngôi sao vàng và các vật phẩm khác, treo các tràng hoa thơm, vòng hoa, tràng ngọc, từ nhà hội cho đến sảnh đường trang hoàng đầu, gọi là Makuṭabandhana (Nơi Đội Mũ Miện), bao quanh hai bên bằng hàng rào tre đan kín, căng vải làm trần ở phía trên, trang trí bằng các ngôi sao vàng và các vật phẩm khác, ở đó cũng treo các tràng hoa thơm, vòng hoa, tràng ngọc, dựng các loại cờ năm màu bằng tre và gỗ mun có màu sắc của ngọc, treo các lá cờ đón gió xung quanh, đặt các cây chuối và bình nước đầy trên các con đường đã được quét dọn sạch sẽ, thắp đèn dầu, đặt hòm vàng đựng xá-lợi trên lưng những con voi đã được trang hoàng, cúng dường hoa, hương và các vật phẩm khác, vui chơi các trò chơi tốt đẹp, đi vào trong thành, đặt trên chiếc ngai làm bằng gỗ sarabha trong nhà hội, và che lọng trắng phía trên. Làm như vậy, "Rồi các vua Malla ở Kosinārā làm một hàng rào giáo trong nhà hội trong bảy ngày để bảo vệ xá-lợi của Đức Thế Tôn," tất cả đều phải được hiểu.

*Về câu “thiết lập một vòng rào bằng giáo mác”*: Ở đây, “giáo mác” (satti) là vũ khí của những người lính cầm giáo. *Về câu “thiết lập một vòng rào bằng cung tên”*: Đầu tiên, họ sắp xếp những người lính sao cho thớt voi này chạm vào bành voi kia, sau đó là những con ngựa chạm cổ vào nhau, rồi đến những cỗ xe chạm trục bánh xe vào nhau, kế đến là những chiến binh chạm cánh tay vào nhau. Cuối cùng, họ bố trí những cây cung chạm đầu vào nhau bao quanh. Như vậy, trong bảy ngày, họ đã thiết lập một vòng bảo vệ, giống như một con bê được huấn luyện, bao quanh một khu vực rộng một *yojana* (do tuần). Về điều này, có câu: "thiết lập một vòng rào bằng cung tên".

Nhưng tại sao họ lại làm như vậy? Trong hai tuần bảy ngày trước đó, họ đã bận rộn chuẩn bị chỗ ăn chỗ ở và thức ăn, đồ uống cho Tăng đoàn Tỳ-kheo, nên không có thời gian để vui chơi thỏa thích. Sau đó, họ nghĩ: "Trong bảy ngày này, chúng ta sẽ vui chơi thỏa thích. Nhưng có thể, biết chúng ta lơ là, ai đó sẽ đến lấy xá-lợi, vì vậy chúng ta sẽ thiết lập bảo vệ rồi mới vui chơi". Họ đã làm như vậy.

*Phần tường thuật về việc phân chia Xá-lợi*

236. *Về câu “Vua nghe tin”*: Vua nghe tin bằng cách nào? Đầu tiên, các quan đại thần nghe tin và nghĩ: "Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn, không thể đưa Ngài trở lại. Nhưng không ai có đức tin của hàng phàm phu (Pothujjanikasaddhā) sánh bằng vua của chúng ta, nếu ngài nghe tin này theo cách thông thường, trái tim ngài sẽ tan vỡ. Chúng ta phải bảo vệ nhà vua." Họ mang ba chiếc bồn bằng vàng, đổ đầy bốn loại mật (catumadhura - tứ mật), đến gặp vua và nói: "Tâu Đại vương, chúng thần đã thấy một giấc mộng, để hóa giải giấc mộng này, Đại vương hãy mặc một bộ y phục bằng lụa, nằm trong bồn mật này sao cho mật ngập đến lỗ mũi." Vua nghe lời các quan đại thần lo việc nước, chấp thuận: "Được thôi, các khanh," và làm theo.

Sau đó, một vị quan đại thần cởi bỏ đồ trang sức, xõa tóc, hướng về phía Đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, chắp tay và nói với vua: "Tâu Đại vương, không có chúng sinh nào thoát khỏi cái chết, Đức Thế Tôn, Đấng tăng trưởng thọ mạng cho chúng ta, nơi tôn nghiêm, ruộng phước, Đấng làm lễ quán đỉnh, đã nhập Niết-bàn tại Kusinārā." Vua vừa nghe xong liền bất tỉnh, hơi nóng bốc lên từ bồn mật. Người ta nhấc ngài lên và đặt vào chiếc bồn thứ hai. Ngài tỉnh lại và hỏi: "Các khanh, các khanh nói gì?" "Tâu Đại vương, Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn." Vua lại bất tỉnh, hơi nóng bốc lên từ bồn mật. Người ta nhấc ngài lên và đặt vào chiếc bồn thứ ba. Ngài tỉnh lại và hỏi: "Các khanh, các khanh nói gì?" "Tâu Đại vương, Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn." Vua lại bất tỉnh, người ta nhấc ngài lên, tắm rửa cho ngài và đổ nước lên đầu ngài bằng những chiếc bình.

Vua tỉnh lại, đứng dậy khỏi chỗ ngồi, xõa mái tóc màu ngọc bích đã được xức hương thơm, để tóc xõa trên tấm lưng màu vàng, lấy tay đấm vào ngực, nắm lấy bộ ngực màu vàng như tượng Phật bằng vàng, với những ngón tay thon dài màu san hô, than khóc, đi xuống đường giữa trong bộ dạng điên cuồng. Ngài ra khỏi thành, được bao quanh bởi những vũ công xinh đẹp, đi đến rừng Ambavana của Jīvaka, nhìn thấy nơi Đức Thế Tôn đã ngồi thuyết pháp, và than khóc: "Đức Thế Tôn, bậc Toàn Giác, chẳng phải Ngài đã ngồi ở nơi này thuyết pháp, giải trừ mũi tên sầu khổ cho con sao? Ngài đã nhổ mũi tên sầu khổ cho con, con đã nương tựa Ngài, nhưng giờ đây, Đức Thế Tôn, Ngài không đáp lại lời con." Ngài than khóc liên hồi: "Chẳng phải Đức Thế Tôn, vào những lúc như thế này, con thường nghe Ngài nói: 'Các ông hãy đi du hành khắp cõi Diêm-phù-đề, được đại Tăng chúng Tỳ-kheo vây quanh', nhưng giờ đây con lại nghe tin tức không phù hợp, không xứng đáng về Ngài." Ngài nói những lời như vậy, hồi tưởng về ân đức của Đức Thế Tôn bằng khoảng sáu mươi bài kệ, rồi suy nghĩ: "Chỉ than khóc thôi thì không được, ta sẽ cho người đi thỉnh xá-lợi của Đấng Thập Lực." Ngài đã nghe tin như vậy. Sau khi nghe tin, và sau khi trải qua những sự việc như bất tỉnh, v.v., ngài đã cử sứ giả đi. Về điều này, có câu: "Rồi vua..."

*Về câu “cử sứ giả đi”*: Ngài cử sứ giả và gửi thông điệp. Sau khi gửi đi, ngài nghĩ: "Nếu họ cho, thì tốt. Nếu họ không cho, ta sẽ tìm cách lấy về." Ngài tập hợp bốn binh chủng và đích thân xuất quân. Giống như Ajātasattu (A-xà-thế), các vua Licchavī, v.v. cũng cử sứ giả đi và đích thân xuất quân với bốn binh chủng. Trong số đó, dân Pāveyyaka (Ba-bà) sống ở thành phố cách Kusinārā (Câu-thi-na) ba *gāvuta* (do-bà-du-đa), gần nhất, và Đức Thế Tôn cũng đã đi vào Pāvā trước khi đến Kusinārā. Vậy tại sao họ không đến sớm hơn? Những vị vua này có đoàn tùy tùng lớn, và trong khi tập hợp đoàn tùy tùng lớn, họ đã đến sau.

*Về câu “Họ nói với các nhóm, các hội đồng”*: Tất cả những người dân của bảy thành phố đó đến và bao vây thành phố Kusinārā, nói: "Hoặc là các người giao xá-lợi cho chúng ta, hoặc là chiến tranh." Họ đáp lại: "Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn trong lãnh địa của chúng ta." Những người kia nói: "Chúng tôi không gửi lời thỉnh cầu đến giáo pháp của Đức Thế Tôn, cũng không đi thỉnh Ngài về. Chính Đức Thế Tôn đã tự mình đến, gửi thông điệp, và mời chúng tôi. Các người cũng vậy, khi có một viên ngọc quý xuất hiện trong lãnh địa của các người, các người không trao nó cho chúng tôi. Trong thế giới có chư thiên, không có viên ngọc nào sánh bằng Phật bảo, chúng tôi có được viên ngọc quý tối thượng như vậy, chúng tôi sẽ không giao ra. Không phải chỉ có các người mới được bú sữa mẹ, chúng tôi cũng được bú sữa mẹ. Không phải chỉ có các người mới là đàn ông, chúng tôi cũng là đàn ông." Họ tranh cãi với nhau, gửi thông điệp qua lại, gầm gừ đầy kiêu mạn. Nếu có chiến tranh, dân Kosināraka (Câu-thi-na) chắc chắn sẽ thắng. Tại sao? Vì các vị chư thiên đến để bảo vệ xá-lợi đã đứng về phía họ. Trong Pāli (Kinh) chỉ có: "Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn trong lãnh địa của chúng ta, chúng ta sẽ không giao phần xá-lợi của Đức Thế Tôn."

237. *Về câu “Khi nghe như vậy, Bà-la-môn Doṇa (Đô-na)”*: Bà-la-môn Doṇa nghe thấy cuộc tranh cãi của họ, nghĩ: "Những vị vua này đang tranh cãi tại nơi Đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, điều này không phù hợp, hãy chấm dứt cuộc tranh cãi này, ta sẽ hòa giải họ." Ông ta đi đến và nói với các nhóm, các hội đồng. Ông ta đã nói gì? Đứng ở một nơi cao, ông ta nói một bài kệ dài hai *bhāṇavāra* (phần tụng), gọi là tiếng gầm của Doṇa. Trong phần tụng đầu tiên, họ không hiểu một chữ nào. Cuối phần tụng thứ hai, họ nói: "Âm thanh này giống như của bậc Đạo sư, âm thanh này giống như của bậc Đạo sư," và tất cả đều im lặng. Hầu hết những người sinh ra trong các gia đình ở cõi Diêm-phù-đề đều là học trò của ông ta. Sau đó, thấy họ im lặng, lắng nghe lời ông ta, ông ta lại nói: "Xin quý vị hãy lắng nghe," và nói hai bài kệ này.

*Về câu “Đức Phật của chúng ta”*: Đức Phật của chúng ta. *Về câu “Ngài là người thuyết giảng về nhẫn nại”*: Ngay cả khi chưa đạt đến quả vị Phật, trong khi viên mãn các Ba-la-mật, Ngài đã không nổi giận với người khác trong các kiếp sống làm đạo sĩ Khantivādī (Khổ Hạnh), làm hoàng tử Dhammapāla (Hộ Pháp), làm voi Chaddanta (Sáu Ngà), làm vua rồng Bhūridatta (Quảng Đại), làm vua rồng Campeyya (Chiêm-bà), làm vua rồng Saṅkhapāla (Hộ Loa), làm khỉ chúa Mahākapi (Đại Hầu), và trong nhiều kiếp sống khác. Ngài chỉ ca ngợi về nhẫn nại. Huống chi là bây giờ, khi đã đạt được trạng thái *tādī* (bất động) trong các cảnh khả ái và không khả ái, Đức Phật của chúng ta hoàn toàn là người thuyết giảng về nhẫn nại. Đối với một người như vậy. *Về câu “Thật không tốt đẹp nếu có sự tranh giành vì phần xá-lợi của bậc tối thượng nhân”*: Thật không tốt đẹp. *Về câu “Vì phần xá-lợi”*: Vì sự phân chia xá-lợi, nghĩa là vì phần xá-lợi. *Về câu “Nếu có sự tranh giành”*: Có nghĩa là nếu có sự tranh giành bằng vũ khí thì không tốt đẹp.

Tất cả chư Tôn giả hãy hòa hợp, chớ có chia rẽ. Hòa hợp tức là thân và lời cùng tụ hội một chỗ, cùng nói một lời, hãy hòa hợp. Hòa hợp vui vẻ tức là ngay cả trong tâm ý cũng cùng nhau hòa hợp vui vẻ. Chúng ta hãy chia làm tám phần, tức là xá-lợi của Đức Thế Tôn hãy chia làm tám phần. Đấng có mắt tức là bậc có năm loại mắt, Đức Phật. Không chỉ riêng các người, mà rất nhiều người khác cũng có lòng tin, trong số họ, không ai gọi là không xứng đáng để nhận được (xá-lợi), (Doṇa) đã nói rất nhiều lý do và đã thuyết phục họ.

238. Đã hứa khả với các hội chúng, các nhóm đó, tức là đã hứa khả với các hội chúng, các nhóm người đã đến từ nơi này nơi kia. Chia xá-lợi của Đức Thế Tôn thành tám phần đều nhau, ở đây có trình tự như sau - nghe nói rằng Doṇa sau khi đã hứa khả với họ, liền mở tháp bằng vàng ra. Các vị vua đến, nhìn thấy xá-lợi màu vàng vẫn còn nằm trong tháp, liền than rằng - "Trước đây, chúng tôi đã thấy thân thể màu vàng của Đức Thế Tôn toàn giác, được trang hoàng bằng ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, được bao phủ bởi hào quang sáu màu của Đức Phật, chói lọi với tám mươi vẻ đẹp phụ, nay chỉ còn lại xá-lợi màu vàng, điều này không xứng đáng với Đức Thế Tôn của các người".

Vị Bà-la-môn trong lúc đó, biết được sự xao lãng của họ, liền lấy răng nanh bên phải cất giấu trong khăn vấn đầu, sau đó mới chia (xá-lợi) thành tám phần đều nhau. Tất cả xá-lợi vừa đủ một đấu (nāḷi) tiêu chuẩn là mười sáu đấu (nāḷi), dân cư mỗi thành phố nhận được hai đấu (nāḷi). Nhưng khi vị Bà-la-môn đang chia xá-lợi, Đế Thích, vua của chư thiên, quán sát xem "ai đã lấy răng nanh bên phải của Đức Thế Tôn, vốn là nhân duyên để (Ngài) thuyết pháp Tứ Thánh Đế, đoạn trừ nghi hoặc cho thế giới bao gồm cả chư thiên", liền thấy "do vị Bà-la-môn lấy", (nghĩ rằng) - "Bà-la-môn cũng không thể làm được sự tôn kính xứng đáng đối với răng nanh, ta sẽ lấy nó", liền lấy (răng nanh) từ trong khăn vấn đầu, đặt vào trong một hộp bằng vàng, mang đến cõi trời, an trí trong bảo tháp Cūḷāmaṇi.

Vị Bà-la-môn sau khi chia xá-lợi, không thấy răng nanh, vì đã bị lấy trộm, nên không dám hỏi "Ai đã lấy răng nanh của ta?". Vì thấy (nếu hỏi) sẽ bị khiển trách rằng "Chẳng phải chính ông đã chia xá-lợi sao, sao ông không biết trước là có phần xá-lợi của mình?", nên cũng không dám nói "Hãy cho tôi một phần". Rồi (ông ta) nghĩ rằng - "Cái đấu bằng vàng này cũng liên quan đến xá-lợi, dùng để đong xá-lợi của Như Lai, ta sẽ xây tháp (để thờ) cái này", liền nói rằng - "Chư Tôn giả hãy cho tôi cái đấu này".

Những người Moriya ở Pippalivana cũng giống như Ajātasattu (A-xà-thế), sau khi phái sứ giả, liền chuẩn bị sẵn sàng cho chiến tranh.

Kệ Tán Thán Việc Cúng Dường Tháp Xá-Lợi

239. Ở Rājagaha (Vương Xá) đã xây tháp và làm đại lễ (cho) xá-lợi của Đức Thế Tôn, đã làm như thế nào? Từ Kusinārā (Câu-thi-na) đến Rājagaha (Vương Xá) là hai mươi lăm do-tuần, trong khoảng đó, (vua) đã cho làm con đường bằng phẳng rộng tám usabha, giống như các vua Malla đã làm lễ cúng dường ở khoảng giữa Makuṭabandhana (nơi hỏa táng) và Saṇṭhāgāra (hội trường). Cũng như vậy, trên con đường dài hai mươi lăm do-tuần, (vua) đã làm lễ cúng dường, vì lòng bi mẫn đối với dân chúng, đã cho mở các cửa hàng ở khắp mọi nơi, đặt xá-lợi vào trong một cái đấu bằng vàng, cho bao bọc bằng một cái lồng bằng giáo, cho tập hợp dân chúng trong lãnh thổ của mình rộng năm trăm do-tuần. Họ rước xá-lợi, vui chơi ca hát tưng bừng từ Kusinārā (Câu-thi-na), ở bất cứ nơi nào thấy hoa màu vàng, họ đều đặt xá-lợi vào trong lồng giáo, làm lễ cúng dường. Khi hoa của họ đã tàn, họ liền đi, khi chỗ đặt càng xe (rathassa dhuraṭṭhānaṃ) đến chỗ cuối cùng (pacchimaṭṭhāne), bảy ngày vui chơi ca hát tưng bừng. Như vậy, (thời gian) rước xá-lợi đã trôi qua bảy năm, bảy tháng, bảy ngày.

Những người theo tà kiến, than vãn rằng - "Kể từ khi Sa-môn Gotama (Cù-đàm) nhập Niết-bàn, chúng ta bị áp bức bởi sự vui chơi ca hát tưng bừng, tất cả công việc của chúng ta đều bị đổ bể", đã làm cho tâm sân hận, khoảng tám mươi sáu ngàn người đã sanh vào cõi ác. Các bậc A-la-hán, sau khi quán xét, thấy rằng "quần chúng sanh tâm sân hận, đã sanh vào cõi ác", (liền nghĩ) - "Chúng ta sẽ nhờ Đế Thích, vua của chư thiên, tìm cách rước xá-lợi", đi đến chỗ của vị ấy, trình bày sự việc, rồi nói rằng - "Đại vương, hãy tìm cách rước xá-lợi". Đế Thích nói rằng - "Chư Tôn giả, phàm phu không ai có lòng tin như Ajātasattu (A-xà-thế), ông ta sẽ không làm theo lời của ta, nhưng ta sẽ làm cho (ông ta) sợ hãi, giống như sự sợ hãi đối với Māra (Ma vương), ta sẽ làm cho (ông ta) nghe thấy âm thanh lớn, ta sẽ làm cho (ông ta) thấy các dạ-xoa bắt giữ, hắt hơi, kinh hãi, các người hãy nói 'Đại vương, các phi nhân phẫn nộ, hãy cho rước xá-lợi', như vậy ông ta sẽ cho rước". Rồi Đế Thích đã làm tất cả những điều đó.

Các vị Trưởng lão cũng đi đến chỗ của vua, nói rằng - "Đại vương, các phi nhân phẫn nộ, hãy cho rước xá-lợi". Vua nói rằng - "Chư Tôn giả, tâm của tôi vẫn chưa hoan hỷ, dù vậy, hãy rước (xá-lợi)". Vào ngày thứ bảy, (họ) đã rước xá-lợi. Như vậy, sau khi đã rước xá-lợi, ở Rājagaha (Vương Xá) đã xây tháp và làm đại lễ. Những người khác cũng rước (xá-lợi) tùy theo sức mạnh của mình, ở những nơi của mình, đã xây tháp và làm đại lễ.

240. Việc này đã xảy ra trong quá khứ, tức là việc phân chia xá-lợi và việc xây mười bảo tháp này đã xảy ra trong quá khứ ở Jambudīpa (Diêm-phù-đề), về sau các vị kết tập (Kinh điển) đã nói như vậy. Nhưng sau khi các bảo tháp đã được an trí, Trưởng lão Mahākassapa (Ma-ha Ca-diếp), thấy được sự nguy hiểm đối với xá-lợi, đi đến chỗ của vua Ajātasattu (A-xà-thế), nói rằng - "Đại vương, nên làm một nơi cất giữ xá-lợi". (Vua đáp) - "Lành thay, Chư Tôn giả, việc cất giữ hãy là của tôi, còn làm thế nào để rước các xá-lợi còn lại?". (Trưởng lão đáp) - "Không phải, Đại vương, việc rước xá-lợi là trách nhiệm của ông, trách nhiệm của chúng tôi". (Vua đáp) - "Lành thay, Chư Tôn giả, các Ngài hãy rước xá-lợi, tôi sẽ làm nơi cất giữ xá-lợi". Trưởng lão chỉ để lại một ít (xá-lợi) cho sự phục vụ của các vương tộc đó, rồi rước các xá-lợi còn lại. Nhưng xá-lợi ở Rāmagāma (La-ma) do các Long vương gìn giữ, không có sự nguy hiểm đối với chúng. "Trong tương lai, (xá-lợi) sẽ được an trí trong Mahācetiyam (Đại Bảo Tháp) ở Mahāvihāra (Đại Tự) tại Laṅkādīpa (Tích Lan)", (vì vậy) không rước chúng, mà rước (xá-lợi) từ bảy thành phố còn lại, đến phía đông nam của Rājagaha (Vương Xá), (Trưởng lão) đứng đó, phát nguyện rằng - "Ở nơi này, đá nào có, hãy biến mất, đất hãy trở nên rất sạch, nước đừng dâng lên".

Vua cho đào nơi đó, lấy đất đã đào lên để làm gạch, xây các bảo tháp cho tám mươi vị Đại Thanh Văn. Ngay cả khi hỏi "Vua đang làm gì ở đây?", (người ta) cũng nói rằng "Các bảo tháp của các vị Đại Thanh Văn", không ai biết được việc cất giữ xá-lợi. Nhưng ở nơi đó sâu tám mươi khuỷu tay, (vua) cho lót một lớp đồng ở dưới, ở đó cho làm một ngôi nhà bằng đồng đỏ, có kích thước bằng ngôi nhà (chứa) bảo tháp ở Thūpārāma (Tháp Viên), và cho làm tám tám hộp và tháp bằng gỗ chiên-đàn hương. Rồi (vua) đặt xá-lợi của Đức Thế Tôn vào trong hộp gỗ chiên-đàn hương, rồi đặt hộp gỗ chiên-đàn hương đó vào trong một hộp gỗ chiên-đàn hương khác, hộp đó lại vào trong một hộp khác, như vậy tám hộp gỗ chiên-đàn hương (được đặt) vào nhau, cũng theo cách này, tám hộp đó (được đặt) vào trong tám tháp bằng gỗ chiên-đàn hương, tám tháp bằng gỗ chiên-đàn hương (được đặt) vào trong tám hộp gỗ chiên-đàn hương đỏ, tám hộp gỗ chiên-đàn hương đỏ (được đặt) vào trong tám tháp bằng gỗ chiên-đàn hương đỏ, tám tháp bằng gỗ chiên-đàn hương đỏ (được đặt) vào trong tám hộp bằng ngà voi, tám hộp bằng ngà voi (được đặt) vào trong tám tháp bằng ngà voi, tám tháp bằng ngà voi (được đặt) vào trong tám hộp bằng tất cả các loại châu báu, tám hộp bằng tất cả các loại châu báu (được đặt) vào trong tám tháp bằng tất cả các loại châu báu, tám tháp bằng tất cả các loại châu báu (được đặt) vào trong tám hộp bằng vàng, tám hộp bằng vàng (được đặt) vào trong tám tháp bằng vàng, tám tháp bằng vàng (được đặt) vào trong tám hộp bằng bạc, tám hộp bằng bạc (được đặt) vào trong tám tháp bằng bạc, tám tháp bằng bạc (được đặt) vào trong tám hộp bằng ngọc ma-ni, tám hộp bằng ngọc ma-ni (được đặt) vào trong tám tháp bằng ngọc ma-ni, tám tháp bằng ngọc ma-ni (được đặt) vào trong tám hộp bằng ngọc lohitaṅka (một loại ngọc màu đỏ), tám hộp bằng ngọc lohitaṅka (được đặt) vào trong tám tháp bằng ngọc lohitaṅka, tám tháp bằng ngọc lohitaṅka (được đặt) vào trong tám hộp bằng ngọc masāragalla (một loại ngọc màu xanh), tám hộp bằng ngọc masāragalla (được đặt) vào trong tám tháp bằng ngọc masāragalla, tám tháp bằng ngọc masāragalla (được đặt) vào trong tám hộp bằng pha lê, tám hộp bằng pha lê (được đặt) vào trong tám tháp bằng pha lê.

Trên hết thảy là một bảo tháp bằng pha lê, có kích thước tương đương với một bảo tháp, tịnh xá có vườn và điện thờ. Phía trên bảo tháp ấy, vua cho xây một ngôi nhà bằng mọi loại châu báu, phía trên ngôi nhà châu báu ấy là một ngôi nhà bằng vàng ròng, trên ngôi nhà bằng vàng ấy là một ngôi nhà bằng bạc, trên ngôi nhà bằng bạc ấy là một ngôi nhà bằng đồng đỏ. Ở đó, sau khi rải cát bằng mọi loại châu báu và rải hàng ngàn đóa hoa trên cạn và dưới nước, vua cho làm bằng vàng ròng tất cả sáu trăm năm mươi (650) câu chuyện Jātaka, tám mươi vị Đại Trưởng lão, vua Suddhodana, hoàng hậu Mahāmāyā, bảy vị đồng sinh. Vua cũng cho làm năm trăm (500) bình đầy bằng vàng và bạc, cho dựng lên năm trăm (500) lá cờ bằng vàng. Sau khi cho làm năm trăm (500) ngọn đèn bằng vàng, năm trăm (500) ngọn đèn bằng bạc, đổ đầy dầu thơm vào đó, vua đặt bấc bằng vải mịn vào trong.

Rồi Tôn giả Mahākassapa sau khi phát nguyện – “Mong cho các vòng hoa không héo tàn, các hương thơm không mất đi, các ngọn đèn không tắt” – đã cho khắc chữ lên một tấm bảng bằng vàng:

"Trong tương lai, một hoàng tử tên là Piyadasa sẽ giương cao lọng che và trở thành Chuyển Pháp Luân Vương Asoka. Vị ấy sẽ làm cho những xá lợi này được lan rộng."

Sau khi cúng dường bằng tất cả các vật trang hoàng, vua đóng cửa lại từ chỗ bắt đầu, rồi đi ra. Vua đóng cửa bằng đồng đỏ, buộc chìa khóa và con dấu vào sợi dây kéo, đặt một tảng đá quý lớn ngay tại đó và khắc dòng chữ: "Trong tương lai, các vị vua nghèo hãy lấy viên ngọc này và cúng dường xá lợi."

Thiên chủ Sakka triệu thỉnh Thiên tử Vissakamma và phái đi: “Này con, Ajātasattu đã làm lễ an trí xá lợi, hãy thiết lập sự bảo vệ ở đó.” Vị ấy đến, lắp đặt một cỗ máy va chạm bằng rắn (vāḷasaṅghāṭayantaṃ). Vị ấy lắp đặt những hình người bằng gỗ, cho chúng cầm những thanh kiếm có cạnh sắc như pha lê bên trong khám chứa xá lợi, làm cho cỗ máy xoay vòng liên tục với tốc độ như gió, buộc lại bằng một cái chốt duy nhất, làm một vòng vây bằng đá xung quanh theo hình dạng của một ngôi nhà xây bằng gạch, đậy kín bằng một tảng đá duy nhất ở trên, rải đất lên trên, làm cho mặt đất bằng phẳng và đặt một bảo tháp bằng đá trên đó. Sau khi việc an trí xá lợi được hoàn thành như vậy, vị Trưởng lão cũng nhập diệt sau khi sống hết tuổi thọ, vua cũng đi theo nghiệp của mình, và những người kia cũng chết.

Về sau, một hoàng tử tên là Piyadasa giương cao lọng che, trở thành Chuyển Pháp Luân Vương Asoka và mang những xá lợi đó đi, làm cho chúng được lan rộng trên toàn cõi Jambudīpa (Ấn Độ). Như thế nào? Sau khi nương tựa vào vị Sāmaṇera (Sa-di) Nigrodha, có được niềm tin vào Giáo Pháp, vua cho xây tám mươi bốn ngàn (84.000) ngôi tự viện. Rồi vua hỏi Tăng chúng Tỳ-kheo: "Bạch chư Tôn giả, tôi đã cho xây tám mươi bốn ngàn ngôi tự viện, tôi sẽ lấy xá lợi từ đâu?" "Tâu Đại vương, chúng tôi có nghe nói về một nơi an trí xá lợi, nhưng không biết rõ là ở nơi nào." Vua cho phá bảo tháp ở Rājagaha (Vương Xá), nhưng không tìm thấy xá lợi, nên cho xây lại như cũ. Rồi vua cùng với bốn chúng – Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, nam cư sĩ và nữ cư sĩ – đi đến Vesāli (Tỳ-xá-ly). Ở đó, vua cũng không tìm thấy, nên đi đến Kapilavatthu (Ca-tỳ-la-vệ). Ở đó, vua cũng không tìm thấy, nên đi đến Rāmagāma. Ở Rāmagāma, các Long vương không cho phép phá bảo tháp, lưỡi cuốc chim chạm vào bảo tháp liền vỡ tan tành. Vì vậy, ở đó vua cũng không tìm thấy, nên đi đến Allakappa, Veṭhadīpa, Pāvā, Kusinārā (Câu-thi-na), phá các bảo tháp ở khắp mọi nơi, nhưng vẫn không tìm thấy xá lợi, nên cho xây lại như cũ. Rồi vua trở lại Rājagaha, triệu tập bốn chúng, và hỏi: "Có ai đã từng nghe nói về nơi an trí xá lợi ở nơi nào đó không?"

Khi ấy, có một vị Trưởng lão hai trăm hai mươi (220) tuổi nói: "Tôi không biết nơi an trí xá lợi ở nơi nào đó, nhưng cha tôi, một vị Đại Trưởng lão, khi tôi lên bảy tuổi, đã cho tôi cầm giỏ đựng vòng hoa và nói: 'Nào Sāmaṇera, có một bảo tháp bằng đá ở giữa lùm cây kia, chúng ta hãy đến đó.' Sau khi đi đến đó và cúng dường, cha tôi nói: 'Này Sāmaṇera, con nên ghi nhớ nơi này.' Tâu Đại vương, tôi chỉ biết có bấy nhiêu." Vua nói: "Chính là nơi này," rồi cho dọn sạch các lùm cây, dời bỏ bảo tháp bằng đá và lớp đất, thấy mặt đất bằng vữa ở dưới. Từ đó, vua cho dọn sạch lớp vữa và gạch, dần dần đi xuống qua các vòng, thấy cát bảy báu và những hình người bằng gỗ cầm kiếm đang xoay chuyển. Vua cho gọi các Dạ-xoa (yakkhadāsake) đến, sai làm lễ tế, nhưng vẫn không thấy điểm cuối cũng như điểm bắt đầu, nên vua đảnh lễ chư Thiên và nói: "Tôi sẽ mang những xá lợi này đi, an trí trong tám mươi bốn ngàn ngôi tự viện và cúng dường, xin chư Thiên đừng gây trở ngại cho tôi."

Thiên chủ Sakka trong khi đi tuần du, thấy vậy, liền triệu thỉnh Thiên tử Vissakamma: "Này con, Chuyển Pháp Luân Vương Asoka đã đi xuống các vòng với ý định lấy xá lợi, hãy đi và dời bỏ những hình người bằng gỗ." Vị ấy đến, mang hình dạng của một người con trai ở làng có năm chỏm tóc, đứng trước mặt vua, tay cầm cung, và nói: "Tâu Đại vương, tôi sẽ dời bỏ." "Hãy dời bỏ đi, này con." Vị ấy lấy mũi tên, bắn trúng ngay vào chỗ nối, làm cho tất cả văng ra. Rồi vua nắm lấy sợi dây kéo, chìa khóa và con dấu, nhìn thấy tảng đá quý. Sau khi thấy dòng chữ: "Trong tương lai, các vị vua nghèo hãy lấy viên ngọc này và cúng dường xá lợi," vua nổi giận: "Thật không xứng đáng khi gọi vị vua như ta là vua nghèo," rồi đập mạnh nhiều lần và cho mở cửa, đi vào bên trong ngôi nhà.

Các ngọn đèn được thắp lên hơn hai trăm mười tám (218) năm trước đó vẫn cháy sáng như vậy. Những đóa hoa sen xanh như thể vừa mới được mang đến và cắm vào, lớp hoa được trải ra như thể vừa mới được trải, các hương thơm như thể vừa mới được nghiền và đặt ở đó. Vua cầm lấy tấm bảng bằng vàng và đọc: "Trong tương lai, một hoàng tử tên là Piyadasa sẽ giương cao lọng che và trở thành Chuyển Pháp Luân Vương Asoka. Vị ấy sẽ làm cho những xá lợi này được lan rộng." Rồi vua nói: "Này các khanh, ta đã được Tôn giả Đại Trưởng lão Mahākassapa nhìn thấy," rồi co tay trái lại, lấy tay phải vỗ vào. Vua chỉ để lại một phần xá lợi vừa đủ để thờ phụng ở nơi đó, lấy những xá lợi còn lại, đóng cửa khám chứa xá lợi lại như trước, làm cho mọi thứ trở lại như cũ, đặt một bảo tháp bằng đá lên trên, an trí xá lợi trong tám mươi bốn ngàn ngôi tự viện, đảnh lễ các vị Đại Trưởng lão và hỏi: "Bạch chư Tôn giả, tôi có phải là người thừa kế của Giáo Pháp của Đức Phật không?" "Tâu Đại vương, Ngài là người thừa kế gì của Giáo Pháp, Ngài là người bên ngoài Giáo Pháp." "Bạch chư Tôn giả, sau khi bố thí chín mươi sáu (96) triệu đồng tiền và cho xây tám mươi bốn ngàn ngôi tự viện, tôi không phải là người thừa kế, vậy ai là người thừa kế?" "Tâu Đại vương, Ngài là người cúng dường vật dụng, còn người nào cho con trai và con gái của mình xuất gia, người ấy được gọi là người thừa kế trong Giáo Pháp." Rồi vua cho con trai và con gái của mình xuất gia. Sau đó, các vị Trưởng lão nói với vua: "Tâu Đại vương, bây giờ Ngài là người thừa kế trong Giáo Pháp." Như vậy, việc này đã từng xảy ra, nghĩa là trong quá khứ, việc an trí xá lợi này đã từng xảy ra trên cõi Jambudīpa. Các vị kết tập Tam Tạng lần thứ ba cũng đặt câu này vào. Còn các bài kệ như "Tám doṇa (đơn vị đo lường) xá lợi của bậc Toàn Giác..." là do các vị Trưởng lão ở đảo Tambapaṇṇi (Sri Lanka) nói. Như vậy là phần chú giải về Kinh Mahāparinibbāna (Đại Bát Niết Bàn) trong bộ Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh, đã hoàn tất.