DN03. Ambaṭṭhasutta - With Ambaṭṭha Kinh Ambaṭṭha (A-ma-trú)

3. Chú giải Kinh Ambaṭṭha (A-ma-trú)

Giải thích về sự du hành

254. "Tôi nghe như vầy… ở xứ Kosala": là Kinh Ambaṭṭha. Đây là phần giải thích các từ chưa được giải thích trước đây. "Ở xứ Kosala": Kosalā là tên gọi những vương tử của bộ tộc Jānapada. Nơi ở của họ, dù chỉ là một vùng đất, nhưng theo thói quen được gọi là Kosala, ở vùng Kosala đó. Tuy nhiên, các bậc cổ nhân nói rằng – thuở xưa, khi nghe tin vị vương tử Mahāpanāda không hề mỉm cười khi xem các loại kịch nghệ, nhà vua đã tuyên bố - "Ai làm cho con trai ta cười, ta sẽ ban thưởng cho người đó bằng tất cả trang sức". Sau đó, dù người ta đã bỏ cả việc cày cấy, tập hợp đông đảo dân chúng, biểu diễn nhiều loại hình nghệ thuật trong suốt hơn bảy năm, vẫn không thể làm cho vị vương tử cười. Vì vậy, Thiên chủ Sakka (Đế Thích) đã phái một nghệ sĩ đến, người này đã biểu diễn một vở kịch của cõi trời và làm cho vị vương tử cười. Lúc đó, dân chúng trở về nơi ở của mình. Trên đường đi, họ gặp gỡ bạn bè và người quen, thăm hỏi lẫn nhau - "Này bạn, có khỏe không? Này bạn, có an vui không?". Vì vậy, dựa vào câu nói "khỏe mạnh, an vui" (kusala) đó, vùng đất ấy được gọi là Kosala.

"Du hành" (Cārikaṃ caramāno): đi trên đường. Sự du hành này của Đức Thế Tôn có hai loại – du hành nhanh và du hành không nhanh. Trong đó, việc đi nhanh chóng đến nơi xa xôi để giác ngộ những người có khả năng giác ngộ được gọi là du hành nhanh, điều này được thấy trong các trường hợp như Đức Phật đi đón Trưởng lão Mahākassapa (Đại Ca-diếp). Đức Thế Tôn, khi đi đón Trưởng lão Mahākassapa, trong chốc lát đã đi được quãng đường ba do-tuần. Ngài cũng đi ba mươi do-tuần để gặp Āḷavaka, và tương tự với Aṅgulimāla (Vô Não). Với Pakkusāti, Ngài đi bốn mươi lăm do-tuần. Với Mahākappina, Ngài đi hai trăm do-tuần. Với Dhaniya, Ngài đi bảy trăm do-tuần. Với vị Tỳ-kheo sống chung với Pháp tướng quân, Sa-di Vanavāsī Tissa, Ngài đi hơn hai trăm ba do-tuần.

Một ngày nọ, vị Trưởng lão nói - "Bạch Thế Tôn, con sẽ đi đến chỗ Sa-di Tissa". Đức Thế Tôn nói - "Ta cũng sẽ đi" và bảo Tôn giả Ānanda (A-nan) - "Này Ānanda, hãy thông báo cho hai mươi ngàn vị Lục thông (abhijna - *lục thần thông*) rằng Đức Thế Tôn sẽ đi đến chỗ Sa-di Vanavāsī Tissa". Sau đó, vào ngày hôm sau, được hai mươi ngàn vị A-la-hán (khīṇāsava) hộ tống, Ngài bay lên không trung, đi qua hai trăm do-tuần, đáp xuống cổng làng chài của vị Sa-di đó, và đắp y. Những người đang đi làm đồng thấy vậy, liền nói - "Đức Thế Tôn của chúng ta đã đến, đừng đi làm đồng nữa", rồi trải chỗ ngồi, dâng cháo, và khi đang dùng bữa sáng, họ hỏi các vị Tỳ-kheo trẻ - "Bạch Thế Tôn, Đức Thế Tôn đi đâu vậy?". "Này các cư sĩ, Đức Thế Tôn không đi đâu khác, Ngài đến đây để thăm Sa-di Tissa". Họ hoan hỷ nói - "Đức Thế Tôn đã đến để thăm vị Trưởng lão đệ tử của chúng ta, chắc hẳn vị Trưởng lão của chúng ta không phải là người tầm thường".

Sau khi Đức Thế Tôn thọ thực xong, vị Sa-di đi khất thực trong làng và hỏi - "Này các cư sĩ, có thấy Tăng đoàn Tỳ-kheo đông đảo không?". Họ liền báo cho vị ấy biết - "Bạch Thế Tôn, Đức Thế Tôn đã đến". Vị ấy đến gặp Đức Thế Tôn, xin phép được đi khất thực. Đức Thế Tôn cầm lấy bình bát của vị ấy bằng tay và nói - "Thôi, Tissa, việc thọ thực đã xong". Sau đó, vị ấy xin phép thầy tế độ, ngồi xuống chỗ ngồi của mình và thọ thực. Sau khi vị ấy thọ thực xong, Đức Thế Tôn nói lời chúc phúc, rồi đi ra, đứng ở cổng làng và hỏi - "Này Tissa, đường nào dẫn đến nơi ở của con?". "Bạch Thế Tôn, đường này". "Hãy đi trước chỉ đường, Tissa". Đức Thế Tôn, mặc dù là người chỉ đường cho cả cõi trời và người, nhưng trên suốt quãng đường ba do-tuần, Ngài đã để vị Sa-di chỉ đường, với ý nghĩ 'Ta sẽ được nhìn thấy vị Sa-di'.

Vị ấy đi đến nơi ở của mình, thực hiện các phận sự đối với Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn hỏi vị ấy - "Này Tissa, chỗ kinh hành của con ở đâu?", rồi đi đến đó, ngồi trên tảng đá nơi vị Sa-di thường ngồi và hỏi - "Tissa, con có sống an lạc ở nơi này không?". Vị ấy đáp - "Dạ, bạch Thế Tôn, khi sống ở nơi này, con nghe thấy tiếng của sư tử, hổ, voi, nai, chim chóc, và ý niệm về rừng khởi lên, nhờ đó con sống an lạc". Đức Thế Tôn bảo vị ấy - "Này Tissa, hãy tập hợp Tăng chúng lại, ta sẽ ban cho con gia tài của Đức Phật", rồi sau khi Tăng chúng tập hợp, Ngài cho vị ấy thọ cụ túc giới, rồi trở về nơi ở của mình. Đây gọi là du hành nhanh. Còn việc đi theo thứ tự làng mạc, thị trấn, mỗi ngày đi một hoặc hai do-tuần, hóa độ chúng sinh bằng cách nhận vật thực cúng dường, và tăng trưởng thiện pháp liên hệ đến sự giải thoát bằng cách thuyết pháp, đây gọi là du hành không nhanh.

Khi thực hiện sự du hành này, Đức Thế Tôn du hành trong một trong ba vòng: vòng lớn, vòng trung, và vòng trong. Trong đó, vòng lớn là chín trăm do-tuần, vòng trung là sáu trăm do-tuần, và vòng trong là ba trăm do-tuần. Khi muốn du hành trong vòng lớn, sau lễ Tự tứ (Mahāpavāraṇā), vào ngày sau lễ (Pāṭipada), Ngài cùng với Tăng đoàn Tỳ-kheo đông đảo xuất hành. Trong vòng một trăm do-tuần, mọi nơi đều xôn xao. Những người đến trước có thể thỉnh mời được. Trong hai vòng còn lại, sự cung kính dồn về vòng lớn. Ở đó, Đức Thế Tôn, lưu trú một hoặc hai ngày ở các làng mạc, thị trấn, hóa độ dân chúng bằng cách nhận vật thực cúng dường, và tăng trưởng thiện pháp liên hệ đến sự giải thoát bằng cách thuyết pháp trong chín tháng, hoàn tất cuộc du hành. Tuy nhiên, nếu trong mùa an cư, thiền chỉ và thiền quán của các Tỳ-kheo còn non yếu, Ngài không làm lễ Tự tứ vào ngày Đại Tự tứ, mà ban cho sự hòa hợp của lễ Tự tứ, rồi làm lễ Tự tứ vào ngày rằm tháng Kattika, vào ngày đầu tiên sau lễ Migasira, Ngài cùng với Tăng đoàn Tỳ-kheo đông đảo xuất hành, hướng về vòng trung. Với lý do khác, nếu muốn du hành trong vòng trung, Ngài an cư bốn tháng rồi mới xuất hành. Như đã nói, sự cung kính trong hai vòng còn lại dồn về vòng trung. Đức Thế Tôn, như đã nói, hóa độ chúng sinh trong tám tháng, hoàn tất cuộc du hành. Tuy nhiên, nếu sau bốn tháng an cư, những chúng sinh có khả năng giác ngộ của Đức Thế Tôn vẫn chưa đủ duyên, để chờ đợi sự chín muồi của họ, Ngài ở lại thêm một tháng, hoặc hai đến bốn tháng nữa, rồi cùng với Tăng đoàn Tỳ-kheo đông đảo xuất hành. Như đã nói, sự cung kính trong hai vòng còn lại dồn về vòng trong. Đức Thế Tôn, như đã nói, hóa độ chúng sinh trong bảy, sáu, năm hoặc bốn tháng, hoàn tất cuộc du hành. Như vậy, dù du hành ở bất cứ nơi nào trong ba vòng này, Ngài không du hành vì y phục. Mà là vì những người nghèo khổ, ngu si, già yếu, bệnh tật, khi nào họ mới được gặp Đức Như Lai. Khi ta du hành, dân chúng sẽ được thấy Đức Như Lai. Trong đó, một số người sẽ khởi tín tâm, một số người sẽ cúng dường hoa, một số người sẽ cúng dường vật thực, một số người sẽ từ bỏ tà kiến và trở thành người có chánh kiến. Điều đó sẽ mang lại lợi ích, an lạc lâu dài cho họ. Như vậy, Ngài du hành vì lòng bi mẫn đối với chúng sinh.

Hơn nữa, có bốn lý do khiến các Đức Phật du hành: vì sự thư giãn của đôi chân, vì sự thoải mái của thân thể, vì sự xuất hiện của nhân duyên, vì sự chế định giới luật cho các Tỳ-kheo, vì sự giác ngộ những chúng sinh có căn cơ chín muồi ở nơi đó. Các Đức Phật còn du hành vì bốn lý do khác: để chúng sinh quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng, để làm cho bốn chúng được thấm nhuần bằng trận mưa pháp lớn. Các Đức Phật còn du hành vì năm lý do khác: để chúng sinh tránh sát sinh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, và sử dụng các chất say. Các Đức Phật còn du hành vì tám lý do khác: để chúng sinh chứng đắc Sơ thiền, Nhị thiền… cho đến chứng đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ định. Các Đức Phật còn du hành vì tám lý do khác: để chúng sinh chứng đắc Dự lưu đạo, Dự lưu quả… cho đến chứng đắc A-la-hán quả. Đây là du hành không nhanh, được xem là du hành ở đây. Sự du hành này có hai loại – du hành không cố định và du hành cố định. Trong đó, việc du hành theo thứ tự làng mạc, thị trấn, thành phố, được gọi là du hành không cố định. Còn việc đi vì lợi ích của một chúng sinh có khả năng giác ngộ, được gọi là du hành cố định. Đây là sự du hành được đề cập ở đây.

Khi ấy, vào lúc kết thúc phận sự canh cuối của đêm, Đức Thế Tôn, sau khi giăng lưới trí tuệ khắp mười ngàn thế giới và quán sát các chúng sinh hữu duyên đáng được giáo hóa, Bà-la-môn Pokkharasāti đã lọt vào trong lưới toàn giác trí của Ngài. Rồi Đức Thế Tôn suy xét: “Vị Bà-la-môn này hiện rõ trong lưới trí tuệ của ta, liệu ông ta có nhân duyên (đắc đạo) không?” Khi thấy nhân duyên chứng đạo quả Dự Lưu, Ngài nghĩ: “Khi ta đến xứ này, vị ấy sẽ sai Ambaṭṭha, người đệ tử, đi tìm hiểu về các tướng tốt. Người này sẽ tranh luận với ta, nói nhiều lời bất nhã. Ta sẽ điều phục và làm cho người ấy không còn bám víu (vào tà kiến). Người ấy sẽ kể lại cho thầy mình. Sau khi nghe câu chuyện đó, vị thầy sẽ đến tìm hiểu các tướng tốt của ta. Ta sẽ thuyết pháp cho vị ấy. Vào lúc kết thúc bài pháp, vị ấy sẽ an trú vào quả vị Dự Lưu. Bài pháp sẽ có kết quả tốt đẹp cho nhiều người.” Ngài cùng với chúng Tỳ-kheo năm trăm vị đi đến xứ ấy. Do đó, có nói rằng: "Trong khi du hành tại xứ Kosala, cùng với đại chúng Tỳ-kheo khoảng năm trăm vị."

Đến Icchānaṅgala theo hướng nào, thì đến Icchānaṅgala theo hướng ấy. Hoặc tại địa điểm nào là Icchānaṅgala. Cũng có bản đọc là Ijjhānaṅgala. Đến chỗ ấy là Ngài đi đến theo (hướng) đó, hoặc Ngài đến chỗ đó. Nghĩa là đi theo hướng đó, hoặc đi đến địa điểm đó. Ngài trú tại Icchānaṅgala, tại khu rừng Icchānaṅgala, nghĩa là gần Icchānaṅgala, dựng nên khu rừng Icchānaṅgala làm nơi phòng hộ giới hạnh, làm cho góc định được tăng thịnh, chuyển bánh xe toàn giác trí, bậc Pháp Vương trú ngụ với sự an trú theo ý muốn.

Phần chú giải về câu chuyện Pokkharasāti

255. Vào thời điểm đó, nghĩa là vào thời điểm Đức Thế Tôn trú ở đó. Bà-la-môn nghĩa là người tụng đọc các bài chú. Ở đây, đây chính là cách giải thích từ nguyên của những Bà-la-môn theo dòng dõi. Còn các bậc Thánh nhân được gọi là Bà-la-môn vì đã diệt trừ các ác pháp. Pokkharasāti là tên của vị ấy. Vì sao được gọi là Pokkharasāti? Thân thể của vị ấy giống như hoa sen trắng, tỏa sáng như cổng bằng bạc được dựng lên ở thành phố chư thiên. Đầu của vị ấy màu đen, giống như làm bằng ngọc bích. Râu giống như đám mây đen trên vầng trăng. Mắt giống như hoa sen xanh. Mũi giống như ống sáo bằng bạc, rất cân đối và hoàn toàn trong sạch. Lòng bàn tay, bàn chân và miệng tỏa sáng như được trang điểm bằng sơn mài, thân thể của vị Bà-la-môn vô cùng đẹp đẽ. Vị Bà-la-môn này xứng đáng được làm vua ở nơi không có vua. Vị ấy có vẻ đẹp như vậy. Do đó, người ta biết đến vị ấy là Pokkharasāti vì giống như hoa sen.

Vị này, vào thời Đức Phật Chánh Đẳng Giác Kassapa, là người thông thạo ba Veda, sau khi cúng dường cho Đấng Thập Lực và nghe pháp, tái sinh vào cõi trời. Từ đó, khi trở lại cõi người, do nhàm chán việc trú trong thai mẹ, vị ấy tái sinh trong bào thai hoa sen ở một hồ nước lớn tại vùng Himavanta. Gần hồ nước đó, có một đạo sĩ sống trong một túp lều tranh. Vị ấy đứng trên bờ, nhìn thấy hoa sen đó, suy nghĩ: "Hoa sen này lớn hơn các hoa sen còn lại. Ta sẽ hái nó khi nó nở hoa." Nó không nở trong bảy ngày. Vị đạo sĩ nghĩ: "Vì sao hoa sen này không nở trong bảy ngày? Thôi, ta sẽ hái nó." Ông xuống (hồ) và hái nó. Ngay khi bị cắt khỏi cuống, nó liền nở hoa. Rồi, ở bên trong, ông thấy một đứa bé màu trắng, giống như một viên ngọc bằng bạc, lấm tấm phấn hoa sen, như một đống bột vàng. Ông nghĩ: "Đứa bé này ắt hẳn có phước đức lớn. Thôi, ta sẽ chăm sóc nó." Ông mang nó về túp lều tranh, chăm sóc và từ khi nó được bảy tuổi, ông bắt đầu dạy nó ba Veda. Đứa bé thông thạo ba Veda, trở thành bậc trí giả, biện tài, là Bà-la-môn đứng đầu ở Jambudīpa (Ấn Độ). Sau này, vị ấy biểu diễn kỹ năng cho vua Kosala. Vua hài lòng với kỹ năng của vị ấy, ban cho vị ấy một thành phố lớn tên là Ukkaṭṭha, làm ấp phong. Do đó, người ta biết đến vị ấy là Pokkharasāti vì đã nằm trong hoa sen.

Trú tại Ukkaṭṭha, nghĩa là sống ở thành phố tên là Ukkaṭṭha. Hoặc sống một cách vượt trội. Trở thành chủ nhân của thành phố đó, sống với tư cách mà người ta nên sống ở đó. Đất đai của thành phố đó được lấy sau khi đặt ngọn đuốc lên, trong khi các ngọn đuốc đang cháy, nên nó được gọi là Ukkaṭṭha. Cũng có bản đọc là Okkaṭṭha, nghĩa cũng vậy. Ở đây, do giới từ, cần phải hiểu là cách sử dụng chỉ nơi chốn. Do không có cách sử dụng đó ở các đoạn còn lại. Ở đó, cần tìm hiểu đặc điểm từ sách ngữ pháp.

Đông đảo dân chúng (sattussada), nghĩa là đông đảo với nhiều người, đầy ắp người. Nghĩa là đông đúc với nhiều loài vật như voi, ngựa, trâu, bò và các loài thú khác. Thành phố này có nhiều cỏ cho voi, ngựa… sinh ra bên ngoài và cỏ tranh để lợp nhà. Cũng như nhiều loại gỗ để làm nhà và đồ dùng trong nhà. Bên trong thành phố, có nhiều ao hồ hình tròn, hình vuông…, nhiều hồ nước lớn trang trí bằng các loài hoa sen, hoa súng, nước luôn đầy ắp, do đó nói rằng có nhiều cỏ, gỗ và nước. Với lúa gạo (sadhañña), nghĩa là có nhiều loại lúa gạo khác nhau như lúa mùa, lúa chiêm, nghĩa là có nhiều kho lúa gạo. Bấy nhiêu đó đã cho thấy sự thịnh vượng của thành phố nơi vị Bà-la-môn sống như một vị vua, giương lọng trắng.

Đất phong của vua (rājabhogga), do vua ban cho. Do ai ban cho? Do vua Pasenadi xứ Kosala ban cho. Phần thưởng của vua (rājadāya), nghĩa là vật được vua ban cho, phần thưởng. Đất cúng dường tối thượng (brahmadeyya), nghĩa là cúng dường tốt nhất, có thể sử dụng như vua, giương lọng trắng. Hoặc đất phong của vua (rājabhogga) nghĩa là có thể sử dụng như vua, với quyền cai trị mọi việc, thu thuế ở các bến sông, núi…, giương lọng trắng. Ở đây, do thành phố đó được vua ban cho, nên nói "do vua Pasenadi xứ Kosala ban cho", để làm rõ phần thưởng của vua. Đất cúng dường tối thượng (brahmadeyya), nghĩa là cúng dường tốt nhất. Như đã được ban cho thì không được lấy lại, đã được từ bỏ hoàn toàn. Nghĩa là đã được ban cho như vậy.

Đã nghe (assosi) là đã nghe, đã nhận biết, đã biết theo âm thanh của lời nói đến tai. "Kho" là tiểu từ có nghĩa quyết định hoặc chỉ để làm đầy đủ câu. Ở đây, với nghĩa quyết định, cần hiểu nghĩa là đã nghe rõ ràng, không có gì cản trở việc nghe của ông. Còn với nghĩa làm đầy đủ câu, chỉ là làm cho câu văn liền mạch.

Bây giờ, để làm rõ nội dung mà Bà-la-môn Pokkharasāti đã nghe, nói rằng: "Này bạn, Sa-môn Gotama." Ở đây, Sa-môn nghĩa là người đã làm cho các ác pháp được lắng dịu. Có nói rằng: "Các ác pháp, bất thiện pháp của vị ấy đã được làm cho lắng dịu" (Trung Bộ Kinh 1.434). Đức Thế Tôn đã làm cho các ác pháp được lắng dịu bằng Thánh đạo vô thượng. Do đó, tên gọi này, Sa-môn, đã được chứng đắc theo phẩm chất chân thật của Ngài. "Khalu" là tiểu từ có nghĩa truyền thuyết. "Bho" chỉ là cách gọi theo dòng dõi Bà-la-môn. Cũng có nói rằng: "Người ấy được gọi là người xưng hô 'bho', nếu người ấy là người ít ham muốn" (Pháp Cú 55). Gọi Đức Thế Tôn bằng dòng họ Gotama. Do đó, "Này bạn, Sa-môn Gotama", ở đây cần hiểu nghĩa là "Này bạn, nghe nói Sa-môn dòng họ Gotama."

Con dòng Sakya, ở đây, làm rõ dòng dõi cao quý của Đức Thế Tôn. Xuất gia từ dòng Sakya, làm rõ việc xuất gia do tín tâm. Nghĩa là đã từ bỏ dòng dõi không bị suy yếu, không bị khuất phục bởi bất kỳ sự suy thoái nào, xuất gia do tín tâm. Phần sau đó đã được nói nghĩa. "Vị ấy"..., đã được nói trong kinh Sa-môn quả. Thật tốt đẹp, nghĩa là thật tuyệt vời. Nghĩa là mang lại lợi ích, mang lại hạnh phúc. Thấy bậc A-la-hán như vậy, nghĩa là như Đức Thế Tôn Gotama, các bậc A-la-hán đã chứng đắc các phẩm chất chân thật, được xưng tụng là A-la-hán trong thế gian. Thấy (dassanaṃ hoti) nghĩa là chỉ cần mở mắt đầy hoan hỷ và cung kính để thấy cũng là tốt đẹp, như vậy, với ý nghĩ đó.

Câu chuyện về thanh niên Ambaṭṭha

256. "Ajjhāyaka" (người học thuộc lòng) – từ này – "Này Vāseṭṭha, vì họ không thiền (jhāyanti) vào thời nay, vì họ không thiền vào thời nay, nên được gọi là ajjhāyaka, ajjhāyaka, chữ thứ ba đã được thêm vào" – như vậy, vào thời nguyên thủy, đó là một từ chê trách những Bà-la-môn không có thiền định. Nhưng ngày nay, nó được dùng như một từ tán thán, với nghĩa là người học thuộc lòng (ajjhāyati) là ajjhāyaka. Người trì tụng các bài chú (mante) với ý nghĩa này. Người nắm giữ các bài chú là người thông hiểu chú (mantadhara). Ba tập Vệ Đà (Tiṇṇaṃ vedānaṃ) là Iruveda (Ṛgveda), Yajuveda (Yajurveda) và Sāmaveda (Sāmaveda). Người đã đạt đến bờ kia (pāragū) nhờ sự thực hành phát âm bằng môi. Cùng với Nighaṇḍu (Nighaṇḍu) và Keṭubha (Kaiṭubha) là Sanighaṇḍukeṭubhānaṃ. Nighaṇḍu (Nighaṇḍū) là một cuốn sách giải thích các từ đồng nghĩa của cây nighaṇḍu, v.v.. Keṭubha (Keṭubha) là một cuốn sách hữu ích cho các nhà thơ, về sự phân loại và biến thể của các nghi thức. Cùng với sự phân loại các chữ cái (akkharappabheda) là Sākkharappabhedānaṃ. Akkharappabheda (Akkharappabheda) là Sikṣā (Śikṣā - ngữ âm) và Nirutti (Nirukti - từ nguyên). Với Itihāsa (Itihāsa) là thứ năm (Itihāsapañcamānanti) là tính cả Āthabbaṇaveda (Atharvaveda) là thứ tư, "xưa kia đã như thế này, xưa kia đã như thế này", những câu chuyện cổ xưa được kết nối với những lời như vậy được gọi là Itihāsa, với Itihāsa đó là thứ năm, những Vệ Đà có Itihāsa là thứ năm ấy (Itihāsapañcamānaṃ). Người học thuộc lòng ngữ pháp (Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ) và biết rõ (adhīyati vedeti) là Padako Veyyākaraṇo. Lokāyata (Lokāyata) được gọi là sách tranh luận. Mahāpurisalakkhaṇanti (Mahāpurisalakkhaṇa) là cuốn sách mô tả các tướng tốt của các bậc đại nhân như chư Phật, dày khoảng mười hai ngàn đoạn. Trong đó có khoảng mười sáu ngàn bài kệ gọi là Phật chú (Buddhamantā), nhờ đó mà người ta biết được sự khác biệt này: với tướng tốt này là Phật, với tướng tốt này là Độc Giác Phật, với tướng tốt này là hai vị Thượng Thủ Thanh Văn, tám mươi vị Đại Thanh Văn, Phật mẫu, Phật phụ, vị thị giả hàng đầu, nữ thị giả hàng đầu, vua Chuyển Luân. Anavayo (Anavaya) nghĩa là không thiếu sót, là người làm cho đầy đủ trong Lokāyata (Lokāyata) và Mahāpurisalakkhaṇa (Mahāpurisalakkhaṇa) này, không phải là người thiếu sót (avayo). Avayo (Avayo) là người không thể kết nối chúng theo nghĩa và theo văn bản. Anuññātapaṭiññātoti (Anuññātapaṭiññātoti) vừa được chấp thuận vừa được công nhận. Được thầy chấp thuận với những lời như "những gì ta biết, con cũng biết". Nghĩa là được công nhận bởi sự đáp lời lại thầy của mình rằng "Vâng, thưa thầy". Trong lĩnh vực nào? Trong giáo lý Tevijjaka (tam minh) của thầy mình. Vị Bà-la-môn này suy nghĩ: "Trong thế gian này, nhiều người đi khắp nơi, tự xưng 'Ta là Phật, ta là Phật'. Vì vậy, ta không nên đến gặp chỉ vì nghe đồn. Vì đối với một số người, việc rời đi sau khi đã đến gặp cũng là một điều khó khăn, và có thể xảy ra điều bất lợi. Vậy ta hãy sai đệ tử của ta đi trước để biết 'có phải là Phật hay không' rồi mới đến gặp". Vì vậy, ông ta gọi chàng trai trẻ và nói những lời như "Này con". 257. "Tassa bhoto" (của ngài Gotama ấy). "Tathā santaṃ yeva" (thật sự là như vậy). Ở đây, cách nói ở ngôi thứ ba cũng được dùng với nghĩa mô tả trạng thái. 258. "Yathā kathaṃ panāhaṃ, bho" (Nhưng làm sao con có thể, thưa Tôn giả), nghĩa là, làm sao con có thể biết được ngài Gotama ấy, xin hãy nói cho con biết cách để có thể nhận ra ngài ấy. "Yathā" (như thế nào) ở đây chỉ là một tiểu từ. "Kathaṃ" (làm sao) là câu hỏi về cách thức. Bằng cách nào con có thể biết được ngài Gotama ấy? Khi được hỏi như vậy, vị thầy dạy đã nói những lời như "Này con, giống như con đứng trên mặt đất mà nói rằng 'con không thấy mặt đất'; đứng trong ánh sáng của mặt trăng và mặt trời mà nói rằng 'con không thấy mặt trăng và mặt trời'", và chỉ ra cách nhận biết, ông ta nói những lời như "Này con, đã được truyền lại". Trong đó, "mantesū" (trong các bài chú) nghĩa là trong các Vệ Đà. Ngay trước khi Như Lai xuất hiện, chư Thiên ở cõi Suddhāvāsa (Tịnh Cư Thiên) đã thêm các tướng tốt vào Vệ Đà và gọi là Phật chú (Buddhamantā), họ đọc Vệ Đà như những Bà-la-môn. Nhờ đó, những chúng sinh có phước đức lớn sẽ nhận biết Như Lai. Do đó, trước đây, các tướng tốt của bậc đại nhân xuất hiện trong Vệ Đà. Nhưng sau khi Như Lai nhập Niết-bàn, chúng dần dần biến mất. Vì vậy, ngày nay không còn nữa. "Mahāpurisassā" (của bậc đại nhân) nghĩa là của người nam có những phẩm chất vĩ đại như nguyện lực, sự phát nguyện, trí tuệ, lòng từ bi. "Dveyeva gatiyo" (chỉ có hai con đường) nghĩa là chỉ có hai điểm đến. Mặc dù từ "gati" (con đường) này được dùng trong các trường hợp như "Này Sāriputta, có năm con đường này" (Trung Bộ Kinh 1.153) với nghĩa là các cõi; trong "con đường của các loài thú là rừng" (Trưởng Lão Tăng Kệ 399) với nghĩa là nơi cư trú; trong "có trí tuệ thù thắng như vậy" với nghĩa là trí tuệ; trong "đã đi đến" với nghĩa là sự lan rộng. Nhưng ở đây, cần phải hiểu là với nghĩa điểm đến. Mặc dù những tướng tốt mà người có được sẽ trở thành vua Chuyển Luân không giống với những tướng tốt của một vị Phật; nhưng do giống nhau về chủng tộc, chúng được gọi là giống nhau. Vì vậy, nói rằng – "với những gì mà người có được". "Sace agāraṃ ajjhāvasati" (nếu sống đời sống gia đình) nghĩa là nếu sống trong nhà. "Rājā hoti cakkavattī" (trở thành vua Chuyển Luân) là vua (Rājā) vì làm cho thế gian hoan hỷ bằng bốn pháp đáng kinh ngạc và các pháp nhiếp; chuyển bánh xe báu, vận hành bằng bốn bánh xe thành tựu, và chuyển người khác bằng chúng, và có sự vận hành của các bánh xe oai nghi vì lợi ích của người khác, đó là Chuyển Luân (cakkavattī). Ở đây, "Rājā" (vua) là chung. "Cakkavattī" (Chuyển Luân) là đặc biệt. "Dhammena carati" (thực hành theo Pháp) là Dhammiko (người sống theo Pháp). Nghĩa là thực hành theo công lý, theo lẽ phải. Đạt được vương quốc theo Pháp và trở thành vua là Dhammarājā (Pháp Vương). Hoặc Dhammiko (người sống theo Pháp) vì thực hành Pháp vì lợi ích của người khác. Dhammarājā (Pháp Vương) vì thực hành Pháp vì lợi ích của bản thân. "Caturantāya issaro" (là chủ của bốn phương) là Cāturanto, nghĩa là chủ của trái đất có bốn biển là biên giới, được trang hoàng bởi bốn loại châu báu. Người chiến thắng (vijitāvī) các kẻ thù bên trong như tham, v.v. và tất cả các vị vua bên ngoài. "Janapadatthāvariyappatto" (đạt được sự ổn định trong quốc độ) là đạt được sự vững chắc, sự kiên cố trong quốc độ, không thể bị lay chuyển bởi bất kỳ ai. Hoặc quốc độ đã đạt được sự ổn định trong người ấy, tận tụy, chuyên tâm vào công việc của mình, không dao động, không lay chuyển là Janapadatthāvariyappatto (đạt được sự ổn định trong quốc độ). "Seyyathidaṃ" (đó là những gì) là một tiểu từ, nghĩa là những thứ này là gì. Trong số Cakkaratanaṃ (Chuyển Luân Bảo), v.v., Cakka (bánh xe) và Ratana (báu) vì làm cho hoan hỷ là Cakkaratanaṃ (Chuyển Luân Bảo). Cách giải thích này cũng áp dụng cho tất cả các trường hợp khác. Trong số các báu vật này, vị vua Chuyển Luân này chinh phục những gì chưa được chinh phục bằng Cakkaratanaṃ (Chuyển Luân Bảo), đi đến nơi mong muốn trong những vùng đất đã chinh phục bằng Hatthiratana (Tượng Báu) và Assaratana (Mã Báu), bảo vệ những gì đã chinh phục bằng Pariṇāyakaratan (Tướng Quân Báu), và tận hưởng sự sung sướng của sự thọ dụng bằng những thứ còn lại. Với thứ nhất, người có sự kết hợp của sức mạnh tinh tấn, với thứ cuối cùng là sự kết hợp của sức mạnh trí tuệ, với Hatthiratana (Tượng Báu), Assaratana (Mã Báu) và Gahapatiratana (Gia Chủ Báu) là sức mạnh của sự đầy đủ; với Itthiratana (Nữ Báu) và Maṇiratana (Ngọc Báu) là kết quả của ba loại sức mạnh. Người ấy tận hưởng sự sung sướng của thọ dụng với Itthiratana (Nữ Báu) và Maṇiratana (Ngọc Báu), sự sung sướng của uy quyền với những thứ còn lại. Đặc biệt, ba thứ đầu tiên của người ấy có được nhờ quả của nghiệp được tạo ra bởi gốc thiện vô sân, những thứ ở giữa có được nhờ quả của nghiệp được tạo ra bởi gốc thiện vô tham, thứ cuối cùng có được nhờ quả của nghiệp được tạo ra bởi gốc thiện vô si. Đây là tóm tắt. Chi tiết nên được lấy từ Upadesa (giảng giải) về Ratana Sutta (Kinh Châu Báu) trong Bojjhaṅgasaṃyutta (Tương Ưng Giác Chi). "Parosahassaṃ" (hơn một ngàn). "Sūrā" (dũng cảm) là những người không sợ hãi. "Vīraṅgarūpā" (có hình dáng anh hùng) là có thân hình giống như chư Thiên. Một số người giải thích như vậy. Đây là ý nghĩa thực sự ở đây. "Vīrā" (anh hùng) được gọi là những người dũng cảm xuất sắc, "vīraṅgaṃ" (phần của anh hùng) là đặc điểm của anh hùng, "vīriyaṃ" (tinh tấn) được gọi là hành động của anh hùng. "Vīraṅgarūpā" (có hình dáng anh hùng) là những người có hình dáng của tinh tấn, nghĩa là có thân thể làm bằng tinh tấn. "Parasenappamaddanā" (nghiền nát quân địch) nghĩa là nếu quân địch đứng đối diện, thì có khả năng nghiền nát quân địch ấy. "Dhammena" (theo Pháp) nghĩa là theo năm giới Pháp như "không được sát sinh". "Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado" (bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác, bậc đã mở tung các tấm che phủ trong thế gian), ở đây, trong thế gian tăm tối của phiền não, bị che phủ bởi bảy tấm che phủ là tham, sân, si, mạn, kiến, vô minh và ác hạnh, người đã mở tung tấm che phủ đó, trở thành người có ánh sáng tỏa khắp nơi là Vivaṭṭacchado (bậc đã mở tung các tấm che phủ). Trong đó, từ đầu tiên chỉ sự xứng đáng được tôn kính. Từ thứ hai là lý do của điều đó, vì là bậc Chánh Đẳng Giác. Cần phải hiểu rằng từ thứ ba chỉ Vivaṭṭacchadatā (sự mở tung các tấm che phủ), là lý do của sự giác ngộ. Hoặc Vivaṭṭo ca vicchado ca (vừa mở tung vừa không có che phủ) là Vivaṭṭacchado (bậc đã mở tung các tấm che phủ), nghĩa là không có luân hồi, không có che phủ. Do đó, Arahaṃ (A-la-hán) vì không có luân hồi, Sammāsambuddho (Chánh Đẳng Giác) vì không có che phủ, như vậy, hai từ đầu tiên chỉ hai lý do, với Vesārajja (sự tự tin) thứ hai ở đây, sự thành tựu của cái đầu tiên, với cái đầu tiên, sự thành tựu của cái thứ hai, với cái thứ ba và thứ tư, sự thành tựu của cái thứ ba. Cần phải hiểu rằng cái đầu tiên làm cho viên mãn Dhammacakkhu (Pháp Nhãn), cái thứ hai làm cho viên mãn Buddhacakkhu (Phật Nhãn), cái thứ ba làm cho viên mãn Samantacakkhu (Nhất Thiết Chủng Trí). "Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetā" (con là người thông hiểu các bài chú), điều này cho thấy người ấy giỏi về các bài chú.

259. Và (Ambaṭṭha) cũng vì câu chuyện với vị thầy dạy về các tướng (của bậc đại nhân) mà hết hoang mang về tướng, như thấy rõ các câu chú của chư Phật trong một bài kinh đã học, bèn nói như vậy. Ý nghĩa của câu đó là: "Thưa tôn giả, như ngài nói, con sẽ làm như vậy." "Lên cỗ xe do ngựa cái kéo" nghĩa là leo lên cỗ xe được kéo bởi con ngựa cái. Nghe nói vị Bà-la-môn (Pokkharasāti) đưa cho (Ambaṭṭha) cỗ xe mà chính ông thường đi để sai bảo chú đi. Các đệ tử cũng là người hầu của (Pokkharasāti). Nghe nói ông ta đã ra hiệu cho họ rằng: "Hãy đi cùng Ambaṭṭha." "Đường đi của xe đến đâu" nghĩa là có thể đi xe đến chỗ nào, đây gọi là đường đi của xe. "Xuống xe đi bộ" nghĩa là đến vùng không đi xe được, gần cổng vào, rồi xuống xe đi bộ. "Vào lúc đó" nghĩa là thời điểm Ambaṭṭha đi vào khu vườn. Vào lúc đó, là thời điểm giữa trưa đã qua. Vì sao vào thời điểm đó lại đi kinh hành? Hoặc là để xua tan sự uể oải, hôn trầm do ăn đồ ăn ngon, hoặc họ là những người tu tập vào ban ngày. Đối với những người như vậy, sau khi thọ thực, đi kinh hành, tắm rửa, làm cho thân thể mát mẻ, rồi ngồi xuống thực hành pháp của bậc sa-môn, thì tâm sẽ chuyên nhất. "Đi đến chỗ các vị tỳ-kheo" nghĩa là nghe nói (Ambaṭṭha) không đi từ tịnh xá này đến tịnh xá khác (để tìm) mà "Ta sẽ hỏi rồi mới vào", ngó quanh như voi rừng, thấy các vị tỳ-kheo mặc y phấn tảo đang kinh hành trên đường kinh hành lớn, bèn đến gần họ. Nói về việc đó nên mới có câu "đi đến chỗ các vị tỳ-kheo", v.v... "Để thấy" nghĩa là muốn gặp, muốn thấy. 260. "Thuộc dòng họ danh tiếng" nghĩa là sinh ra trong dòng họ nổi tiếng. Nghe nói lúc bấy giờ ở Jambudīpa (Ấn Độ), dòng họ Ambaṭṭha là một dòng họ trứ danh. "Của người danh tiếng" nghĩa là người nổi tiếng về sắc đẹp, dòng dõi, gia thế. "Không nặng nề" nghĩa là không khó khăn. Vì người nào không thể biết đến Ambaṭṭha, thì việc nói chuyện, đàm luận với người ấy sẽ trở nên khó khăn. Nhưng đối với Đức Thế Tôn, dù có hàng trăm, hàng ngàn thanh niên như vậy đến hỏi, Ngài cũng không hề chậm trễ trong việc trả lời, nên (các vị tỳ-kheo) nghĩ: "Không khó khăn đâu." "Tịnh xá" nghĩa là nói đến hương thất (nơi Đức Phật ở). "Không vội vàng" nghĩa là không hấp tấp, bước đi thong thả, đặt chân đúng chỗ, giữ gìn nếp, không làm xáo trộn lớp cát mịn như lớp bụi hoa dâm bụt, hoa Sinduvāra (một loại hoa) được trải một cách hoàn hảo. "Lối đi vào" nghĩa là cổng vào. "Ho khan" nghĩa là tạo ra tiếng ho. "Thanh chốt cửa" nghĩa là tấm ván cửa. "Gõ" nghĩa là dùng đầu móng tay gõ nhẹ vào chỗ gần lỗ khóa. Nghe nói những người cõi trên không phải người (phi nhân) thường gõ quá cao ở trên cửa, còn những loài thuộc dòng dõi dài (loài bò sát) thường gõ quá thấp ở dưới. Các vị tỳ-kheo nói như vậy để chỉ ra cách gõ cửa đúng, là không gõ như vậy mà gõ ở giữa, gần lỗ khóa. 261. "Đức Thế Tôn mở cửa" không phải Đức Thế Tôn đứng dậy mở cửa. Mà "mở ra" nghĩa là Ngài duỗi tay ra. Sau đó, cánh cửa tự mở ra, như thể muốn nói "Đức Thế Tôn, các người đã bố thí qua nhiều kiếp, không cần tự tay làm việc mở cửa này." Nhưng vì cánh cửa đó được mở ra bằng ý của Đức Thế Tôn, nên nói "Đức Thế Tôn mở cửa" là thích hợp. "Hàn huyên với Đức Thế Tôn" nghĩa là như Đức Thế Tôn hỏi thăm họ về những điều như có dễ chịu không, thì họ cũng vậy, cùng với Đức Thế Tôn, đã có sự chào hỏi qua lại thích hợp. Như nước lạnh hòa với nước nóng trở thành một, (họ cũng vậy). Và họ hàn huyên với những câu chuyện như: "Bạch Thế Tôn, có dễ chịu không? Có kham nhẫn được không? Bạch Thế Tôn, Thế Tôn và các đệ tử có ít bệnh, ít não, thân thể nhẹ nhàng, có sức khỏe, sống an lạc không?" v.v... Vì những câu chuyện đó làm phát sinh sự hoan hỷ, hân hoan, nên gọi là "đáng hàn huyên," vì có thể làm cho hoan hỷ nên "đáng hàn huyên," vì có ý nghĩa và văn từ vi diệu, nên dù có kéo dài bao lâu cũng đáng duy trì, đáng ghi nhớ, nên gọi là "đáng ghi nhớ." Vì nghe thì vui thích nên "đáng hàn huyên," nhớ lại thì vui thích nên "đáng ghi nhớ." Cũng như, vì thanh tịnh về văn từ nên "đáng hàn huyên," vì thanh tịnh về ý nghĩa nên "đáng ghi nhớ." Như vậy, sau khi hàn huyên, trao đổi những câu chuyện đáng hàn huyên, đáng ghi nhớ theo nhiều cách, chấm dứt, hoàn tất, rồi (họ) ngồi xuống một bên. Còn thanh niên Ambaṭṭha, nghe nói, (Ambaṭṭha) không hề khởi lên một chút tín tâm nào đối với sắc thân của Đức Thế Tôn, (mà) cởi chiếc áo choàng quấn ngang bụng ra, khoác lên vai, một tay cầm lấy góc áo, leo lên chỗ kinh hành, khi thì đưa tay ra, khi thì sờ bụng, khi thì đưa tay ra sau lưng, khi thì làm bộ dạng tay, khi thì nhíu mày, nói những lời khinh mạn, vô lễ, không đáng ghi nhớ, như: "Này Gotama, các uẩn của ngài có điều hòa không? Ngài có không mệt mỏi vì việc khất thực không? Trông ngài không có vẻ gì là mệt mỏi cả; vì tay chân của ngài to lớn, ngài đi đứng oai nghi. Dân chúng khởi lên lòng tôn kính đối với ngài, cho rằng ‘Ngài đã xuất gia từ bỏ ngôi vua’ và ‘Ngài là bậc giác ngộ’, nên dâng cúng những món ăn ngon, bổ dưỡng. Hãy xem này, ngôi nhà này, như một tòa nhà vẽ tranh, như một cung điện chư thiên. Hãy xem cái giường này, hãy xem cái gối này, sống ở một nơi như thế này, thật khó mà thực hành pháp của bậc sa-môn,” nên mới nói: "Còn thanh niên Ambaṭṭha, dù đang đi kinh hành, vẫn hàn huyên đôi chút với Đức Thế Tôn đang ngồi; dù đang đứng, vẫn hàn huyên đôi chút với Đức Thế Tôn đang ngồi." 262. Bấy giờ, Đức Thế Tôn nghĩ: "Thanh niên này như muốn đưa tay ra nắm lấy cõi trời cao nhất (Hữu Đỉnh), như muốn bước chân xuống cõi A-tỳ, như muốn vượt qua biển lớn, như muốn leo lên núi Tu-di, đang nỗ lực một cách vô ích. Thôi được, ta hãy nói chuyện với hắn", rồi nói với thanh niên Ambaṭṭha như sau. "Với các bậc thầy và các bậc thầy của các bậc thầy" nghĩa là với các vị thầy và với các vị thầy của các vị thầy đó. Giải về sự chê bai về dòng dõi ở phần đầu 263. "Dù đang đi" ở đây, Bà-la-môn có thể nói chuyện với vị thầy Bà-la-môn của mình trong ba oai nghi. Nhưng thanh niên này vì kiêu mạn, muốn dùng cả bốn oai nghi khi nói chuyện, nên nói: "Này Gotama, dù đang nằm với người đang nằm." Nghe nói sau đó Đức Thế Tôn nói với (Ambaṭṭha): "Này Ambaṭṭha, người đang đi với người đang đi, người đang đứng với người đang đứng, người đang ngồi với người đang ngồi, nói chuyện với thầy là điều có thể chấp nhận được ở tất cả các thầy. Nhưng ngươi lại nói chuyện với thầy khi đang nằm với người đang nằm, thầy của ngươi là loài bò, hay là ngươi?" (Ambaṭṭha) tức giận, bèn nói: "Này Gotama, những kẻ trọc đầu kia," v.v... Trong đó, đáng lẽ phải nói "sa-môn" với "sa-môn." Nhưng (Ambaṭṭha) lại mắng nhiếc: "Những kẻ trọc đầu, những kẻ làm sa-môn." "Ibbha" (hạ tiện) nghĩa là những người gia chủ. "Kaṇha" (đen) nghĩa là đen, màu đen. "Con cháu của bàn chân Phạm Thiên", ở đây "người thân" (bandhu) có nghĩa là Phạm Thiên. Vì Bà-la-môn gọi (Phạm Thiên) là "cha ông". Con cháu của bàn chân, nghĩa là sinh ra từ bàn chân sau lưng của Phạm Thiên. Nghe nói (Ambaṭṭha) có quan điểm như vậy: Bà-la-môn sinh ra từ miệng của Phạm Thiên, Sát-đế-lỵ sinh ra từ ngực, Phệ-xá sinh ra từ rốn, Thủ-đà-la sinh ra từ đầu gối, còn Sa-môn sinh ra từ bàn chân sau lưng. Và nói như vậy, tuy không nói rõ ràng, nhưng (Ambaṭṭha) lại nói "Ta đang nói với chính Đức Thế Tôn." Bấy giờ, Đức Thế Tôn (nghĩ): "Ambaṭṭha này từ khi đến, nói chuyện với ta chỉ dựa vào sự kiêu mạn, như nắm cổ rắn độc, như ôm cột lửa, như sờ vòi voi điên, không biết lượng sức mình. Thôi được, ta sẽ làm cho hắn biết." Rồi (Đức Thế Tôn) nói: "Này Ambaṭṭha, ngươi có việc gì?" v.v... Trong đó, việc cần làm khi đến, ý (của thanh niên) đó, gọi là "có việc". "Có việc" nghĩa là có ý. "Kẻ có việc" nghĩa là ngươi có việc, nên ngươi đến đây.

Ở đây, "Kho pana" (Nhưng) chỉ là một tiểu từ. "Yāyeva kho panatthāya" (Nhưng chính vì mục đích nào đó), "Āgaccheyyāthāti" (Các người có thể đến), bất cứ khi nào các người đến, hoặc đến với ta hoặc đến với những người khác. "Tameva atthaṃ" (Chính mục đích đó) được nói theo giống đực. "Manasi kareyyāthāti" (Hãy để tâm), hãy chú ý trong tâm. Điều này được nói – Ngươi được vị thầy sai đi vì việc riêng của ông ấy, không phải để làm nhục chúng ta, vì vậy hãy chú tâm vào chính phận sự đó. Sau khi chỉ ra cách hành xử của người này khi đến với những người khác, để chế ngự tính kiêu mạn, Đức Thế Tôn nói: "Avusitavāyeva kho panā" (Nhưng quả thật chưa sống đời sống Phạm hạnh). Ý nghĩa của nó là: Này các ông, hãy xem, thanh niên Ambaṭṭha này chưa từng sống trong gia đình của vị thầy, không được giáo dục, không học hỏi nhiều, vậy mà tự cho mình là đã sống đời Phạm hạnh. "Vusitamānī" (Tự cho mình là đã sống đời Phạm hạnh), tự nghĩ mình rằng "Ta là người đã sống đời Phạm hạnh, đã được giáo dục, nghe nhiều học rộng". Vì nguyên nhân của việc nói năng thô lỗ này của hắn, không có gì khác ngoài việc chưa sống đời Phạm hạnh, vì những người chưa trưởng thành trong gia đình của vị thầy, không được giáo dục, không học hỏi nhiều mới nói như vậy.

264. "Kupito" (Nổi giận), tức là phẫn nộ. "Anattamano" (Không hài lòng), tâm không hoan hỷ, nhưng liệu Đức Thế Tôn có biết sự phẫn nộ của người ấy mà nói như vậy hay không biết mà nói? Biết rồi mới nói. Vì sao biết rồi mới nói? Vì để đập tan tính kiêu mạn của người ấy. Đức Thế Tôn biết rõ – "Người này khi bị ta nói như vậy sẽ nổi giận và mắng nhiếc những người thân của ta. Sau đó, như một vị thầy thuốc giỏi làm cho nôn mửa chất độc ra ngoài, ta cũng vậy, dùng dòng họ để khơi dậy dòng họ, dùng gia tộc để khơi dậy gia tộc, nhổ bật gốc và ném bỏ lá cờ kiêu mạn đang dựng lên cao tột, cao như cõi trời cao nhất". "Khuṃsentoti" (Công kích), tức là xúc phạm. "Vambhentoti" (Khinh miệt), tức là chê bai. "Pāpito bhavissati" (Sẽ bị nhiễm) sẽ bị nhiễm bởi tính thô bạo và những lỗi lầm.

"Caṇḍā" (Hung hãn), đầy dẫy sự phẫn nộ dựa trên kiêu mạn. "Pharusā" (Thô lỗ), tức là cộc cằn. "Lahusā" (Nhẹ dạ), tức là nông nổi. Chỉ một chút ít cũng vui hoặc buồn, giống như cái vỏ bầu khô trên mặt nước, chỉ một chút ít cũng nổi lên. "Bhassā" (Nói nhiều). Hắn nói với ngụ ý rằng khi những người Sakya mở miệng thì không có chỗ cho người khác nói. "Samānā" (Bình đẳng), đây là một cách nói khác của từ "Santaṃ" (Tốt đẹp) ở trước. "Na sakkaronti" (Không tôn kính), tức là không đối xử với các Bà-la-môn bằng thái độ tốt đẹp. "Na garuṃ karonti" (Không trọng vọng), tức là không tỏ vẻ tôn kính đối với các Bà-la-môn. "Na mānentī" (Không tôn sùng), tức là không tôn sùng bằng sự tôn kính. "Na pūjentī" (Không cúng dường), tức là không cúng dường họ bằng vòng hoa và những thứ tương tự. "Na apacāyantī" (Không kính lễ), tức là không tỏ sự kính lễ, phục vụ thấp hèn đối với họ bằng việc đảnh lễ và những hành động tương tự. "Tayidaṃ" (Việc này), tức là cái này. "Yadime sakyā" (Việc những người Sakya này), ý nói rằng việc những người Sakya này không tôn kính... cho đến... không kính lễ các Bà-la-môn, tất cả những việc không tôn kính đó của họ là không đúng, không thích hợp.

Giải thích về lần khinh miệt thứ hai

265. "Aparaddhuṃ" (Đã xúc phạm). "Ekamidāhaṃ" (Một ngày nọ), ở đây, "Idaṃ" (Này) chỉ là một tiểu từ. "Ekaṃ ahaṃ" (Một ngày), đó là nghĩa. "Sandhāgāraṃ" (Phòng nghị sự), tức là phòng hội đồng để điều hành vương quốc. "Sakyā" (Các vị vua) đã được xức dầu. "Sakyakumārā" (Các hoàng tử) chưa được xức dầu. "Uccesū" (Trên cao) trên các loại giường, ghế, ghế mây, ván gỗ, nệm thêu và những thứ tương tự, tùy theo xứng đáng. "Sañjagghantā" (Cười lớn), cười lớn một cách chế nhạo. "Saṃkīḷantā" (Vui đùa), chỉ làm những hành động như cười, vỗ tay, đập tay và những hành động tương tự. "Mamaññeva maññe" (Tôi nghĩ rằng), tôi nghĩ như vậy, họ chỉ cười nhạo tôi, không phải ai khác.

Nhưng tại sao họ lại làm như vậy? Nghe nói họ biết dòng họ của Ambaṭṭha. Và vào lúc đó, hắn đi đến với vẻ kiêu căng, thả vạt áo choàng xuống tận chân, một tay cầm vạt áo, ưỡn xương vai, say sưa trong sự kiêu mạn. Do đó, họ nói – "Này các ông, hãy xem, Ambaṭṭha, người thuộc dòng họ Kaṇhāyana, nô lệ của chúng ta, đến đây vì lý do gì", rồi họ làm như vậy. Hắn cũng biết dòng họ của mình. Vì vậy, hắn suy đoán "Tôi nghĩ rằng họ nhắm vào tôi".

"Āsanenā" (Bằng chỗ ngồi), tức là "Đây là chỗ ngồi, hãy ngồi đây", việc mời ngồi như vậy được gọi là mời bằng chỗ ngồi, không ai làm như vậy.

Giải thích về lần khinh miệt thứ ba

266. "Laṭukikā" (Chim sẻ) loài chim nhỏ sống giữa các mô đất. "Kulāvake" (Trong tổ) tại nơi ở. "Kāmalāpinī" (Nói năng tùy thích), nói bất cứ điều gì mình muốn, không có con ngỗng, con sếu hay con công nào đến ngăn cản rằng "Ngươi đang nói gì vậy?". "Abhisajjituṃ" (Nổi giận), bám lấy do phẫn nộ.

Khi nghe như vậy, người thanh niên nghĩ – "Sa-môn Gotama này coi những người thân của mình giống như chim sẻ, còn chúng ta giống như ngỗng, sếu và công, bây giờ đã trở nên không kiêu mạn", rồi nói lên bốn giai cấp cao hơn.

Giải thích về lời nói liên quan đến con của người nữ tỳ

267. "Nimmādetī" (Làm cho hết kiêu mạn), tức là làm cho hết kiêu mạn, làm cho không còn kiêu mạn. "Yaṃnūnāhaṃ" (Nếu như ta). "Kaṇhāyanohamasmi, bho Gotamā" (Này Gotama, tôi thuộc dòng dõi Kaṇhāyana), nghe nói Ambaṭṭha nói câu này ba lần với giọng lớn. Tại sao hắn nói? Hắn không biết sự không trong sạch của mình sao? Đúng là hắn biết. Dù biết, nhưng lý do này bị che lấp bởi hữu (bhava), hắn không thấy điều đó. Không thấy nên hắn mới nói với thái độ ngạo mạn, nghĩ rằng vị Đại Sa-môn sẽ nói gì. "Mātāpettikaṃ" (Thuộc về cha mẹ), tức là của cha mẹ. "Nāmagottaṃ" (Danh và họ), danh là theo cách gọi thông thường, họ là theo dòng dõi. "Anussarato" (Truy tìm), đối với người truy tìm điểm cuối cùng của dòng họ. "Ayyaputtā" (Con của chủ nhân), tức là con của những người chủ. "Dāsiputto" (Con của người nữ tỳ), chỉ là con của người nữ tỳ trong nhà. Vì vậy, hắn chỉ ra rằng, thấy ngươi không đến hầu hạ như một người nô lệ phải hầu hạ chủ nhân, những người Sakya đã cười nhạo.

Kể từ đây, để làm rõ thân phận nô lệ của hắn và thân phận chủ nhân của những người Sakya, và để trình bày dòng họ của mình và của Ambaṭṭha, Đức Thế Tôn nói: "Sakyā kho pana" (Nhưng những người Sakya). "Dahantī" (Đặt), tức là đặt để, "Okkāko no pubbapuriso" (Okkāka là tổ tiên của chúng ta), làm như vậy, đó là nghĩa. Khi vị vua đó kể chuyện, ánh sáng phát ra từ miệng của ngài như lửa, vì vậy họ đặt tên ngài là "Okkāka" (Người có lửa phát ra từ miệng). "Pabbājesī" (Đuổi đi), tức là đuổi ra khỏi.

Bây giờ, để chỉ ra họ bằng tên, Đức Thế Tôn nói: "Okkāmukha" (Okkāmukha). Câu chuyện theo trình tự như sau: Nghe nói, vị vua đầu tiên của kiếp này, Mahāsammata, có con trai tên là Roja. Con của Roja là Vararoja, con của Vararoja là Kalyāṇa, con của Kalyāṇa là Varakalyāṇa, con của Varakalyāṇa là Mandhātā, con của Mandhātā là Varamandhātā, con của Varamandhātā là Uposatha, con của Uposatha là Vara, con của Vara là Upavara, con của Upavara là Maghadeva, theo dòng dõi của Maghadeva có tám mươi bốn ngàn vị vua. Sau họ có ba dòng dõi Okkāka. Trong số đó, vị vua Okkāka thứ ba có năm hoàng hậu – Hatthā, Cittā, Jantu, Jālinī, Visākhā. Mỗi người có năm trăm thị nữ hầu cận. Hoàng hậu cả có bốn con trai – Okkāmukha, Karakaṇḍu, Hatthinika, Sinisūra. Và năm con gái – Piyā, Suppiyā, Ānandā, Vijitā, Vijitasenā. Sau khi sinh chín người con, bà qua đời.

Sau đó, vua cưới một công chúa trẻ đẹp khác và lập làm hoàng hậu. Bà sinh một người con trai tên là Jantu. Vào ngày thứ năm, bà trang điểm cho con và đưa đến cho vua. Vua rất hài lòng và ban cho bà một ân huệ. Bà bàn bạc với người thân và xin vua cho con trai mình được làm vua. Vua quát mắng – "Biến đi, đồ tiện dân, ngươi muốn gây hại cho các con trai của ta". Bà lại nhiều lần làm cho vua hài lòng trong chỗ riêng tư, rồi nói – "Tâu Đại vương, nói dối là không nên" và những lời tương tự, rồi cứ xin. Sau đó, vua gọi các con trai đến – "Này các con, ta đã lỡ ban một ân huệ cho mẹ của Jantu, em út của các con, khi ta thấy nó. Bà ấy muốn nhường ngôi vua cho con trai. Các con hãy lấy voi chiến, ngựa chiến, xe chiến, bao nhiêu tùy thích, rồi ra đi. Sau khi ta qua đời, hãy trở về và cai trị vương quốc", rồi vua ra lệnh cho họ cùng với tám vị đại thần.

Họ than khóc, kể lể đủ điều – “Thưa cha, xin hãy tha thứ cho lỗi lầm của chúng con”, sau khi xin vua và những người trong cung của vua tha tội, lại thưa với vua rằng – “Chúng con cũng sẽ đi theo các anh”, rồi từ biệt vua, ra khỏi thành, dẫn theo các em gái, được bốn loại quân hộ tống, rời khỏi thành. Nhiều người nghĩ – “Khi vua cha băng hà, các hoàng tử sẽ trở về trị vì, chúng ta hãy đi theo hầu hạ họ”, rồi đi theo sau. Ngày đầu tiên, quân đội dài một do-tuần, ngày thứ hai dài hai do-tuần, ngày thứ ba dài ba do-tuần. Các hoàng tử bàn bạc – “Đội quân lớn quá, nếu chúng ta đánh dẹp một nước chư hầu nào đó mà chiếm lấy lãnh thổ, thì nước ấy cũng không chống nổi chúng ta. Cần gì phải gây khổ cho người khác, cõi Diêm-phù-đề này rộng lớn, chúng ta hãy xây thành trong rừng”, rồi đi về hướng Hy-mã-lạp-sơn, tìm nơi xây thành.

Vào lúc đó, vị Bồ-tát của chúng ta sinh ra trong một gia đình Bà-la-môn đại phú, tên là Bà-la-môn Kiếp-tỳ-la (Kapila), sau khi xuất gia, sống đời sống của một đạo sĩ, dựng một am tranh trên bờ hồ trong khu rừng Sāka (Giá-tỵ) ở vùng Hy-mã-lạp-sơn. Ngài biết một loại chú thuật gọi là Địa võng, nhờ đó có thể thấy được tốt xấu của mặt đất trên không trung tám mươi khuỷu tay và cả dưới lòng đất. Ở nơi này, cỏ, cây leo, dây leo đều xoay vòng về bên phải, hướng về phía đông. Sư tử, cọp và các loài thú, heo rừng, rắn, mèo rừng đuổi theo ếch, chuột, nhưng khi đến nơi này thì không thể đuổi theo chúng được. Chúng bị những thứ kia dọa nạt liền quay trở lại. Ngài biết – “Đây là vùng đất tốt nhất”, rồi dựng am tranh của mình tại đó.

Sau đó, các hoàng tử đang tìm nơi xây thành, thấy được chỗ ở của ngài, bèn hỏi, biết được sự việc, phát sinh lòng từ mẫn đối với họ, bèn nói – “Thành trì được xây ở chỗ am tranh này sẽ là thành trì đứng đầu ở cõi Diêm-phù-đề. Ở đây, những người đàn ông sinh ra, mỗi người đều có thể áp đảo cả trăm, cả ngàn người. Hãy xây thành ở đây, làm nhà cho vua ở chỗ am tranh. Vì ở chỗ này, dù là con trai của người Chiên-đà-la (hạ tiện) cũng vượt trội nhờ sức mạnh của bậc Chuyển luân vương”. Thưa Tôn giả, chẳng phải đây là chỗ ở của ngài sao? “Đừng nghĩ rằng đây là chỗ ở của ta. Hãy dựng am tranh cho ta ở một bên, rồi xây thành, đặt tên là Kiếp-tỳ-la-thành (Kapilavatthu)”. Họ làm theo như vậy, rồi định cư ở đó.

Sau đó, các vị đại thần nghĩ – “Những đứa trẻ này đã đến tuổi trưởng thành, nếu cha của chúng còn ở đây, thì ông ấy sẽ tổ chức hôn lễ. Nhưng bây giờ, đó là trách nhiệm của chúng ta”, rồi bàn bạc với các hoàng tử. Các hoàng tử nói – “Chúng ta không thấy những công chúa Sát-đế-lỵ nào tương xứng, cũng không có những hoàng tử Sát-đế-lỵ nào tương xứng với các em gái, nếu kết hợp không tương xứng, thì con cái sinh ra sẽ không trong sạch, bị lẫn lộn dòng giống, hoặc từ mẹ, hoặc từ cha. Vì vậy, chúng ta sẽ sống chung với các em gái”. Vì sợ lẫn lộn dòng giống, họ đặt người chị cả vào vị trí người mẹ, rồi sống chung với những người còn lại.

Khi con trai và con gái của họ lớn lên, sau một thời gian, người chị cả bị bệnh phong cùi, thân thể nổi lên những đốm như hoa Koviḷāra. Các hoàng tử nghĩ rằng bệnh này sẽ lây lan ngay cả khi ngồi chung, ăn chung, làm những việc khác chung với người này, nên một hôm, giả vờ đi chơi vườn, đặt nàng lên xe, đi vào rừng, đào một cái hồ dưới đất, bỏ nàng vào đó cùng với đồ ăn, thức uống, đậy nắp lại như kiểu một ngôi nhà, rải đất lên, rồi bỏ đi.

Vào thời đó, vua xứ Ba-la-nại (Bārāṇasī) tên là Rāma, bị bệnh phong cùi, bị các cung nữ và những người trong cung ghê tởm, vì sự kinh sợ đó, ngài nhường ngôi cho con trai trưởng, rồi đi vào rừng, dựng một am tranh ở đó, ăn trái cây và rễ cây, chẳng bao lâu sau, ngài khỏi bệnh, thân thể có màu sắc như vàng, đi lại đây đó, thấy một cây lớn có lỗ rỗng, ngài dọn dẹp bên trong thành một chỗ rộng khoảng mười sáu khuỷu tay, làm cửa và cửa sổ, dựng thang, rồi sống ở đó. Ngài đốt lửa trong một cái chảo than, ban đêm nghe tiếng của thú rừng, heo rừng. Ngài nhận biết – “Ở chỗ kia sư tử gầm, ở chỗ kia cọp gầm”, rồi buổi sáng đi đến đó, lấy thịt còn sót lại, nấu lên ăn.

Rồi một hôm, vào lúc rạng đông, khi ngài đang đốt lửa ngồi, thì một con cọp đến vì mùi hương của thân thể người con gái của vua, cào đất ở chỗ đó, làm hở một lỗ hổng, qua lỗ hổng đó, nàng thấy con cọp, sợ hãi kêu lên. Ngài nghe tiếng đó, nhận biết – “Đây là tiếng phụ nữ”, sáng sớm hôm sau đi đến đó, hỏi – “Ai ở đây?”. Thưa ngài, là một phụ nữ. Nàng thuộc dòng dõi nào? Thưa ngài, là con gái của vua Okkāka. Ra đây được không? Thưa ngài, không được. Vì sao? Vì tôi có bệnh ngoài da. Ngài hỏi hết mọi chuyện, vì lòng tự tôn Sát-đế-lỵ, nàng không ra, ngài nói – “Ta cũng là Sát-đế-lỵ”, cho nàng biết ngài cũng thuộc dòng dõi Sát-đế-lỵ, rồi đưa thang xuống, đưa nàng lên, đưa về chỗ ở của mình, cho dùng những loại thuốc mà chính ngài đã dùng, chẳng bao lâu sau, nàng khỏi bệnh, thân thể có màu sắc như vàng, rồi ngài sống chung với nàng. Nàng mang thai ngay lần đầu tiên sống chung, sinh ra hai con trai, rồi lại hai con nữa, cứ như vậy sinh mười sáu lần. Như vậy có ba mươi hai anh em. Khi họ dần dần lớn lên, người cha dạy cho họ tất cả các môn nghệ thuật.

Rồi một hôm, một người thợ rừng ở thành của vua Rāma đang tìm kiếm đá quý trên núi, thấy vua, nhận ra, bèn nói – “Con biết ngài, thưa đức vua”. Sau đó, vua hỏi hết mọi chuyện. Ngay lúc đó, những đứa trẻ kia đi đến. Người ấy thấy họ, hỏi – “Những người này là ai?”. Khi được trả lời – “Là con của ta”, bèn hỏi về dòng dõi của người mẹ, rồi nói – “Con đã tìm được vật báu rồi”, rồi đi về thành, tâu với vua. Vua ấy nghĩ – “Ta sẽ đưa cha về”, cùng với bốn loại quân đi đến đó, đảnh lễ cha, thỉnh cầu – “Thưa đức vua, xin hãy nhận lấy ngôi vua”. Ngài nói – “Thôi, con trai, ta không về đó đâu, hãy dời cái cây này của ta đi, xây thành cho ta ở đây”. Người con làm theo như vậy, vì dời cây Kola (táo) của ngài mà xây thành, nên đặt hai tên là Kolanagara (Thành Táo) và Byagghapatha (Đường Cọp) vì xây ở đường đi của cọp, rồi đảnh lễ cha, trở về thành của mình.

Sau đó, khi các hoàng tử đến tuổi trưởng thành, người mẹ nói – “Các con, những người cậu Thích-ca (Sakya) của các con sống ở thành Kiếp-tỳ-la-thành (Kapilavatthu). Còn các con gái của cậu, thì có cách cầm tóc như thế này, có cách cầm y phục như thế này. Khi họ đến bến nước tắm, hãy đi đến đó, ai thích người nào, thì bắt lấy người đó”. Họ đi đến đó, khi các cô gái kia tắm xong, đang hong khô tóc, ai thích người nào, thì bắt lấy người đó, xưng tên, rồi đi. Các vua Thích-ca (Sakya) nghe xong, nói – “Được rồi, các ngươi, họ là bà con của chúng ta”, rồi im lặng. Đây là sự xuất hiện của dòng Thích-ca (Sakya) và Câu-lỵ (Koliya). Như vậy, dòng Thích-ca (Sakya) và Câu-lỵ (Koliya) kết hôn với nhau, dòng dõi không gián đoạn cho đến thời đức Phật. Ở đây, để chỉ ra dòng Thích-ca (Sakya), đức Thế Tôn nói – “Họ bị đuổi khỏi quốc độ, ở bờ hồ trong vùng Hy-mã-lạp-sơn”. Ở đây, *sammantī* là sống chung. Thật vậy, *sakyā* (có khả năng), nghĩa là, họ có thể, có khả năng, đủ sức bảo vệ dòng dõi, không làm lẫn lộn dòng giống, dù sống trong rừng, bị đuổi khỏi quốc độ. *Tadagga* nghĩa là coi đó là quan trọng nhất, bắt đầu từ đó. *So ca nesaṃ pubbapuriso*, nghĩa là vua Okkāka đó là tổ tiên của họ. Không có một chút gì lẫn lộn với dòng dõi của những người gia chủ.

Sau khi làm sáng tỏ dòng họ Thích-ca như vậy, giờ đây để làm sáng tỏ dòng họ Am-ba-trú (Ambaṭṭha), Đức Phật nói: "của vua vậy". Sinh ra một người tên Kaṇha nghĩa là sinh ra một người con có màu đen, ngay khi còn trong bụng mẹ đã mọc răng, râu và ria mép rậm rạp. Pabyāhāsī (bỏ chạy tán loạn) nghĩa là những người trong nhà hoảng sợ vì nghĩ rằng đó là dạ-xoa, liền bỏ chạy, đóng cửa lại, rồi đi lại đây đó, vừa nói "hãy rửa" và những lời khác, vừa gây tiếng ồn ào. 268. Những thanh niên Bà-la-môn đó đã thưa với Đức Thế Tôn để giải tỏa sự trách móc của mình – "Chớ nói như vậy, Tôn giả" và những lời khác. Họ nghĩ rằng – "Am-ba-trú (Ambaṭṭha) là đệ tử lớn của thầy chúng ta, nếu chúng ta không nói một hay hai lời ở trường hợp như thế này, anh ta sẽ gièm pha chúng ta với thầy" – vì vậy họ nói để giải tỏa sự trách móc. Tuy nhiên, trong tâm họ mong muốn anh ta bị khuất phục. Vì anh ta dựa vào ngã mạn, nên cũng không được họ yêu mến. Người có lời nói tốt đẹp nghĩa là người có lời nói dịu dàng. Trong lời nói này nghĩa là trong lời nói về ba Vệ-đà mà anh ta đã học. Paṭimantetu (giải thích) nghĩa là trả lời câu hỏi được hỏi, có nghĩa là giải đáp. Hoặc trong lời nói về con người tì nữ này. Paṭimantetu (giải thích) nghĩa là trả lời. 269. Bấy giờ Đức Thế Tôn nghĩ – "Nếu những thanh niên này ngồi đây mà làm ồn ào như vậy, cuộc đàm luận này sẽ không đi đến hồi kết. Thôi được, ta hãy làm cho họ im lặng, rồi sẽ đàm luận với Am-ba-trú (Ambaṭṭha)" – bèn nói với những thanh niên ấy. Ở đây mantavho (hãy thảo luận) nghĩa là hãy thảo luận. Hãy trả lời cùng với ta nghĩa là hãy đàm luận cùng ta. Khi nghe vậy, những thanh niên nghĩ – "Am-ba-trú (Ambaṭṭha) khi bị nói là con của người tì nữ đã không thể ngẩng đầu lên được. Cái gọi là dòng dõi này rất khó biết, nếu Sa-môn Gotama (Cồ-đàm) nói thêm điều gì đó 'ngươi là nô lệ', thì ai sẽ tranh cãi với ông ta. Am-ba-trú (Ambaṭṭha) hãy tự mình cởi cái nút thắt mà mình đã buộc" – tự giải thoát mình và đổ lên đầu anh ta, họ nói – "Và thưa Tôn giả Gotama (Cồ-đàm), Am-ba-trú (Ambaṭṭha) có dòng dõi cao quý" và những lời khác. 270. Hợp pháp nghĩa là có lý do, có nguyên nhân. Dù không muốn cũng phải trả lời nghĩa là dù bản thân không muốn cũng phải trả lời, có nghĩa là nhất định phải giải đáp. Hoặc tráo trở bằng những lời lẽ khác nghĩa là anh sẽ tráo trở, che lấp lời này bằng lời khác, có nghĩa là anh sẽ che đậy. Người khi được hỏi – "Ngươi thuộc dòng dõi nào?" – lại nói – "Ta biết ba Vệ-đà" và những lời khác, thì người này gọi là tráo trở bằng những lời lẽ khác. Hoặc sẽ bỏ đi nghĩa là anh biết câu hỏi được hỏi nhưng vì không muốn trả lời nên sẽ đứng dậy rời khỏi chỗ ngồi. Im lặng nghĩa là Sa-môn Gotama (Cồ-đàm) muốn ta tự mình nói ra thân phận con người tì nữ, mà khi đã tự mình nói ra thì chắc chắn là nô lệ rồi. Vị này răn dạy hai ba lần rồi sẽ im lặng, sau đó ta sẽ đổi hướng và bỏ đi – nghĩ như vậy rồi im lặng. 271. Có chày kim cang trong tay nên là Vajirapāṇi (Thủ Chấp Kim Cang). Dạ-xoa nghĩa là không phải là dạ-xoa nào khác, mà phải hiểu là vua trời Đế-thích. Bị đốt cháy nghĩa là có màu của lửa. Được cháy rực nghĩa là cháy rực rất tốt. Trở thành sáng chói nghĩa là khắp nơi đều trở thành sáng chói, có nghĩa là trở thành một ngọn lửa duy nhất. Đứng nghĩa là hóa hiện ra hình dáng đáng sợ với cái đầu to lớn, răng nanh giống như nụ của cây chuối rừng, mắt và mũi đáng sợ. Vì sao vị ấy đến? Để giải tỏa tà kiến. Và nữa – khi Đức Thế Tôn có ý không hăng hái trong việc thuyết pháp vì nghĩ rằng "nếu ta thuyết pháp mà người khác không hiểu", vua trời Đế-thích cùng với Đại Phạm Thiên đến và thưa – "Bạch Thế Tôn, xin hãy thuyết pháp, nếu có ai không theo lời dạy của Ngài, chúng con sẽ làm cho họ tuân theo, xin hãy là bánh xe pháp của Ngài, chúng con là bánh xe oai lực" – đã cam kết như vậy. Vì vậy – "Hôm nay ta sẽ làm cho Am-ba-trú (Ambaṭṭha) sợ hãi và khiến anh ta trả lời câu hỏi" – nên đã đến. Đức Thế Tôn và Am-ba-trú (Ambaṭṭha) thấy nghĩa là nếu những người khác cũng thấy vị ấy, thì đó sẽ không phải là điều quan trọng, họ có thể nói – "Sa-môn Gotama (Cồ-đàm) này, khi thấy Am-ba-trú (Ambaṭṭha) không thể chống lại trong cuộc tranh luận với mình, đã gọi dạ-xoa đến để dọa, rồi Am-ba-trú (Ambaṭṭha) vì sợ hãi mà trả lời". Vì vậy, Đức Thế Tôn và Am-ba-trú (Ambaṭṭha) thấy. Khi thấy vị ấy, mồ hôi toát ra khắp người anh ta. Dạ dày quặn thắt, anh ta kêu lên một tiếng lớn. Anh ta nhìn quanh xem "có ai khác thấy không" nhưng không thấy ai nổi da gà cả. Sau đó – "Nỗi sợ hãi này chỉ xảy ra với ta, nếu ta nói đó là dạ-xoa, họ có thể nói 'chỉ có ngươi có mắt thôi sao, chỉ có ngươi thấy dạ-xoa, trước khi thấy dạ-xoa thì ngươi đã bị Sa-môn Gotama (Cồ-đàm) đưa vào cuộc tranh luận rồi mới thấy dạ-xoa'" – nghĩ như vậy và cho rằng "bây giờ ta không có nơi nương tựa nào khác ở đây, ngoài Sa-môn Gotama (Cồ-đàm)", bấy giờ thanh niên Am-ba-trú (Ambaṭṭha)… đã thưa với Đức Thế Tôn. 272. Tìm kiếm sự che chở nghĩa là tìm kiếm sự bảo vệ. Tìm kiếm nơi ẩn náu nghĩa là tìm kiếm nơi trú ẩn. Tìm kiếm nơi nương tựa nghĩa là tìm kiếm chỗ dựa. Ở đây, che chở nghĩa là bảo vệ. Ẩn náu ở đó nên là nơi ẩn náu. Hướng đến nên là nơi nương tựa, có nghĩa là tiêu diệt, phá hủy nỗi sợ hãi. Đến gần ngồi xuống nghĩa là đến gần ngồi xuống ở chỗ thấp hơn. Hãy nói nghĩa là hãy nói. Truyện về dòng họ Am-ba-trú (Ambaṭṭha) 273-274. Dakkhiṇajanapada (vùng đất phía Nam) nghĩa là con đường phía nam, nổi tiếng. Vùng đất nổi tiếng ở phía nam sông Hằng. Thời đó, ở vùng đất phía nam có rất nhiều Bà-la-môn và đạo sĩ, ông ta đến đó và được một đạo sĩ chấp nhận vì sự phục vụ chu đáo. Vị đạo sĩ thấy sự giúp đỡ của ông ta bèn nói – "Này, chàng trai, ta cho ngươi thần chú, ngươi muốn thần chú nào thì hãy lấy thần chú đó". Ông ta nói – "Thưa thầy, con không cần thần chú nào khác, xin hãy cho con thần chú mà nhờ uy lực của nó vũ khí không thể làm hại". Vị đạo sĩ nói – "Tốt lắm" – rồi cho ông ta thần chú tên là Am-ba-trú (Ambaṭṭha) có thể đi lại bằng cung tên, ông ta lấy thần chú đó và thử nghiệm ngay tại đó rồi nghĩ – "Bây giờ ta sẽ thực hiện ước nguyện của mình" – liền mang hình dáng đạo sĩ đến gặp vua Okkāka (Ứng-xá). Điều đã được nói là – "Đi đến vùng đất phía nam, học thần chú Bà-la-môn, rồi đến gặp vua Okkāka (Ứng-xá)". Ở đây, thần chú Bà-la-môn nghĩa là thần chú cao quý vì có uy lực. Ai vậy, này, đây là con người tì nữ của ta nghĩa là ai vậy, này, đây là con người tì nữ của ta. Mũi tên có ngạnh sắt nghĩa là nhà vua, vì muốn giết ông ta, đã giương mũi tên đã lắp sẵn, nhưng do uy lực của thần chú của ông ta, không thể bắn ra cũng không thể lấy ra, ngay lập tức mồ hôi toát ra khắp người, run rẩy vì sợ hãi. Amaccā (quan đại thần) nghĩa là các quan đại thần. Pārisajjā (quan tùy tùng) nghĩa là những quan tùy tùng khác. Etadavocuṃ (đã thưa) – "Vua Daṇḍakī vì phạm tội với đạo sĩ Kisavaccha nên toàn bộ vương quốc bị hủy diệt bởi vũ khí. Nāḷikera (Na-lê-kê-la) phạm tội với năm trăm đạo sĩ, và Arjuna (A-trú-na) phạm tội với Aṅgīrasa (Ương-kỳ-la-sa) nên đất nứt ra, rơi vào địa ngục" – suy nghĩ như vậy, vì sợ hãi, họ đã thưa những lời này "xin bình an, xin may mắn" và những lời khác. Sẽ có bình an cho vua, lời này được Kaṇha nói sau khi im lặng một lúc lâu, rồi bị van xin bằng nhiều cách – "Vua của các người đã làm một việc nặng nề khi giương mũi tên có ngạnh sắt đối với một đạo sĩ như ta" và những lời khác, cuối cùng mới nói. Undriyissatī (sẽ bị vỡ) nghĩa là sẽ bị vỡ, sẽ bị phân tán như một đống trấu. Điều này ông ta nói dối để dọa mọi người. Uy lực của thần chú của ông ta chỉ có thể làm cho mũi tên đứng yên, không có gì khác. Trong những lời nói sau này cũng như vậy. Pallomo (Pan-lô-ma) nghĩa là Pannalomo (Pan-na-lô-ma). Ngay cả nổi da gà cũng sẽ không xảy ra với ông ta. Điều này được ông ta nói sau khi bắt vua hứa "nếu vua cho ta cô gái đó". Đặt mũi tên có ngạnh sắt vào các hoàng tử nghĩa là ông ta niệm chú "mũi tên hãy hạ xuống", liền đặt nó vào rốn của các hoàng tử. Đã cho con gái nghĩa là đã cho con gái sau khi gội đầu, biến cô ta thành người tự do, và đặt cô ta vào vị trí cao quý. Chớ, này các thanh niên, điều này được Đức Thế Tôn nói để làm sáng tỏ rằng "theo một phương diện, Am-ba-trú (Ambaṭṭha) là người thân của dòng họ Thích-ca" và để an ủi anh ta. Sau đó, Am-ba-trú (Ambaṭṭha), như được tưới bằng một trăm bình nước, đã hết lo lắng, được an ủi, rồi nghĩ – "Sa-môn Gotama (Cồ-đàm) muốn làm ta vui lòng nên xem ta là người thân theo một phương diện, ta quả thật là dòng dõi Sát-đế-lỵ (Kshatriya)". Ca ngợi sự cao quý của dòng dõi Sát-đế-lỵ (Kshatriya)

275. Và rồi Thế Tôn – nghĩ rằng: "Ambaṭṭha (A-ma-trú) này cho mình là Sát-đế-lợi, không biết bản thân không phải Sát-đế-lợi, vậy ta hãy cho nó biết", để chỉ ra dòng dõi Sát-đế-lợi, Ngài mở rộng bài pháp cao hơn, nói: "Này Ambaṭṭha (A-ma-trú), ngươi nghĩ thế nào?". Ở đây, *idha* là trong đời này. *Brāhmaṇesūti* trong giới Bà-la-môn. *Āsanaṃ vā udakaṃ vāti* hoặc là chỗ ngồi tốt nhất, hoặc là nước tốt nhất. *Saddheti* trong bữa ăn cúng cho người chết. *Thālipāketi* trong bữa ăn mừng, v.v... *Yaññeti* trong bữa ăn tế lễ. *Pāhuneti* trong bữa ăn dành cho khách, hoặc bữa ăn với lễ vật. *Api nussāti* lẽ nào vị Sát-đế-lợi tử ấy. *Āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vāti*, có sự ngăn cấm hay không đối với các cô gái Bà-la-môn, tức là có được phép lấy hay không được phép lấy con gái Bà-la-môn. *Anupapannoti* không đạt được địa vị Sát-đế-lợi, nghĩa là không trong sạch.

276.*Itthiyāvā itthiṃ karitvāti* hoặc tìm kiếm người nữ qua người nữ. *Kismiñcideva pakaraṇeti* trong bất kỳ trường hợp nào, nghĩa là trong bất kỳ lỗi lầm nào mà người Bà-la-môn làm điều không phù hợp, không nên làm. *Bhassapuṭenāti* bằng giỏ tro, nghĩa là rắc tro lên đầu.

277.*Janetasminti* đối với người sinh ra, nghĩa là con cái. *Ye gottapaṭisārinoti* những người truy tìm dòng dõi theo người sinh ra – "Ta là Gotama (Cồ-Đàm), ta là Kassapa (Ca-Diếp)", trong số họ, những người truy tìm dòng dõi trong thế gian, Sát-đế-lợi là tối thượng. *Anumatā mayāti* được ta chấp thuận, được ta tuyên thuyết, dung hợp với trí tuệ toàn giác của ta.

Phần Chú giải Phẩm Đầu Tiên đã hoàn tất.

Chú giải về bài kệ Vijjācaraṇa (Minh Hạnh)

278. Khi nghe bài kệ này, Ambaṭṭha (A-ma-trú) nghĩ rằng: "Minh (*vijjā*) là ba Veda (Phệ-Đà), Hạnh (*caraṇa*) là năm giới, điều này chỉ có chúng ta mới có, nếu người đầy đủ minh hạnh là tối thượng, thì chúng ta là tối thượng", sau khi đã chắc chắn như vậy, hỏi về minh hạnh, liền nói: "Thưa Tôn giả Gotama (Cồ-Đàm), hạnh ấy là gì, minh ấy là gì?". Rồi Thế Tôn, bác bỏ minh hạnh liên quan đến chủ nghĩa giai cấp đã được chấp nhận trong thời của Bà-la-môn, muốn chỉ ra minh hạnh vô thượng, Ngài nói: "Này Ambaṭṭha (A-ma-trú), không phải vậy". Ở đây, *jātivādoti* là tranh luận dựa trên giai cấp, nghĩa là nói rằng điều này chỉ phù hợp với Bà-la-môn, không phù hợp với người nô lệ, v.v... Phương pháp này tương tự ở mọi nơi. *Jātivādavinibaddhāti* bị trói buộc trong tranh luận về giai cấp. Phương pháp này tương tự ở mọi nơi.

Sau đó Ambaṭṭha (A-ma-trú) – nghĩ rằng: "Chỗ mà chúng ta nghĩ rằng mình sẽ bám vào được, thì Sa-môn Gotama (Cồ-Đàm) đã quét sạch chúng ta ra rất xa, như gió lớn thổi bay trấu. Ngài lại đặt chúng ta vào nơi mà chúng ta không bám vào được. Minh hạnh này của chúng ta cần phải được hiểu rõ", liền hỏi lại về sự đầy đủ minh hạnh. Rồi Thế Tôn, để chỉ ra minh hạnh từ lúc bắt đầu, Ngài nói: "Này Ambaṭṭha (A-ma-trú), Như Lai".

279. Và ở đây, Thế Tôn, phân chia ba loại giới, dù thuộc về hạnh, không xác định rằng "cái này của vị ấy thuộc về hạnh", mà xác định theo giới, rằng "cái này của vị ấy thuộc về giới". Vì sao? Vì vị ấy cũng có một chút giới nào đó, do vậy, khi được xác định theo hạnh, vị ấy có thể bám vào chỗ này chỗ kia, cho rằng "chúng ta cũng đầy đủ hạnh". Nhưng cái mà vị ấy chưa từng thấy ngay cả trong giấc mơ, thì Ngài xác định theo cái đó, nói rằng: "Đạt đến và an trú sơ thiền. Cái này của vị ấy thuộc về hạnh... (như trên)... Đạt đến và an trú tứ thiền, cái này của vị ấy thuộc về hạnh". Như vậy, cả tám thiền định được xác định là hạnh, còn từ tuệ quán trở đi, cả tám loại trí tuệ được xác định là minh.

Chú giải về Cửa Ngõ của Bốn Đọa Xứ

280.*Apāyamukhānīti* là cửa ngõ của sự hủy diệt. *Anabhisambhuṇamānoti* không đạt đến, hoặc không thể kham nổi. *Khārividhamādāyāti* ở đây, *khārī* là dụng cụ nhóm lửa, bình nước, chổi, v.v..., những vật dụng của đạo sĩ. *Vidhoti* là đòn gánh. Do vậy, nghĩa là mang đòn gánh chất đầy đồ đạc. Những người đọc *khārivividhanti*, thì giải thích rằng "*khārī* là tên của đòn gánh, *vividha* là nhiều vật dụng như bình nước, v.v...". *Pavattaphalabhojanoti* ăn trái cây rụng. *Paricārakoti* người phục vụ theo cách làm tròn bổn phận như làm việc vừa phải, nhận lấy lá, rửa chân, v.v... Cho dù là vị Sāmaṇera (Sa-di) đã diệt tận lậu hoặc, có công đức cao hơn, vẫn là người phục vụ vị Tỳ-kheo phàm phu theo cách đã nói, nhưng người này không như vậy, thấp kém cả về phương diện công đức lẫn phương diện làm việc vừa phải.

Nhưng vì sao đời sống tu hành của đạo sĩ được nói là cửa ngõ hủy diệt của giáo pháp? Vì giáo pháp ngày càng suy giảm do đời sống tu hành của đạo sĩ. Trong giáo pháp này, người xuất gia, không thể làm tròn ba học, những người xấu hổ, muốn học, thì bị khinh chê và tránh xa, rằng: "Không có lễ Uposatha (Bố-tát) hoặc Pavāraṇā (Tự-tứ) hoặc Tăng sự nào với ngươi". Vị ấy nghĩ rằng: "Thật khó khăn để hoàn thành trọn vẹn bổn phận trong giáo pháp, khó khăn như đi trên lưỡi dao cạo, còn đời sống tu hành của đạo sĩ thì dễ dàng và được nhiều người chấp nhận", liền bỏ đi, trở thành đạo sĩ. Những người khác thấy vậy, hỏi: "Ngươi đã làm gì?". Vị ấy nói: "Việc làm trong giáo pháp của các ngươi thật nặng nề, còn ở đây, chúng ta sống tự do theo ý muốn". Người kia cũng nghĩ, nếu vậy ta cũng sẽ xuất gia ở đây, noi theo vị ấy, trở thành đạo sĩ. Cứ như vậy, những người khác và những người khác nữa, dần dần có rất nhiều đạo sĩ. Khi họ xuất hiện, giáo pháp được gọi là suy giảm. Trong thế gian, chỉ còn nghe nói rằng: "Có vị Phật như vậy xuất hiện, giáo pháp của vị ấy như vậy". Liên quan đến điều này, Thế Tôn nói đời sống tu hành của đạo sĩ là cửa ngõ hủy diệt của giáo pháp.

*Kudālapiṭakanti* cái cuốc và cái giỏ để lấy củ, rễ và trái cây. *Gāmasāmantaṃ vāti* không đạt được sự đầy đủ minh hạnh, v.v..., và nghĩ rằng thật khó khăn để sống bằng nghề nông, v.v..., để lừa gạt nhiều người, làm một túp lều đốt lửa ở gần làng hoặc gần thị trấn, cúng tế lửa bằng bơ sữa, mật ong, đường mía, hạt mè, gạo, v.v..., và bằng nhiều loại gỗ khác nhau.

*Catudvāraṃ agāraṃ karitvāti* làm một căn nhà có bốn cửa (tứ diện), nghĩa là làm một phòng uống nước có bốn mặt, làm một cái sảnh ở cửa của nó, đặt nước uống ở đó, hỏi thăm những người đến và đi bằng nước uống. Những người bộ hành mệt mỏi, sau khi uống nước, vui vẻ, cho những gói cơm hoặc gạo, v.v..., vị ấy lấy tất cả, làm cháo chua, v.v..., để có được nhiều đồ ăn hơn, cho một số người thức ăn, cho một số người những vật dụng nấu cơm, v.v... Vị ấy cũng nhận đồ ăn hoặc ngũ cốc, v.v..., do những người đó cho, dùng chúng để tăng thêm lợi tức. Như vậy, tài sản tăng lên, vị ấy có được trâu bò, tôi tớ, người hầu, lập một gia đình lớn. Liên quan đến điều này, nói rằng: "Làm một căn nhà có bốn cửa". "Ta sẽ tôn kính hết sức, hết khả năng", đây là phương cách thực hành của vị ấy. Bởi phương cách này, vị ấy thực hành như vậy. Và như vậy, Thế Tôn đã chỉ ra tất cả đời sống tu hành của đạo sĩ.

Bằng cách nào? Có tám loại đạo sĩ: có con và vợ, sống bằng lượm lặt, không nấu bằng lửa, không tự nấu, dùng đá đập, dùng răng bóc vỏ, ăn trái cây rụng, ăn lá úa. Trong đó, những người lập gia đình, sống như đạo sĩ Keṇiya (Kiền-Ni-Dạ), được gọi là có con và vợ.

Những người nghĩ rằng: "Có con và vợ không phù hợp với người xuất gia", gom lúa mạch, đậu xanh, đậu đen, hạt mè, v.v..., ở những nơi gặt và đập, nấu và ăn, được gọi là sống bằng lượm lặt.

Những người nghĩ rằng: "Đi khất thực lúa mạch, mang về, đập và ăn không phù hợp", đi vào làng và thị trấn, nhận lấy gạo, nấu và ăn, được gọi là không nấu bằng lửa.

Những người nghĩ rằng: "Người xuất gia có cần gì phải tự nấu?", đi vào làng, chỉ nhận lấy thức ăn đã nấu chín, được gọi là không tự nấu.

Những người nghĩ rằng: "Ngày ngày đi khất thực thật là khổ cho người xuất gia", dùng đá đập vỏ cây xoài, v.v..., và ăn, được gọi là dùng đá đập.

Những người nghĩ rằng: "Dùng đá đập vỏ cây thật là khổ", chỉ dùng răng bóc ra và ăn, được gọi là dùng răng bóc vỏ.

Những người nghĩ rằng: "Dùng răng bóc ra và ăn thật là khổ cho người xuất gia", dùng hòn đất, gậy, v.v..., đập cho trái cây rụng xuống, rồi ăn, được gọi là ăn trái cây rụng.

Những người nghĩ rằng: "Đập cho rụng xuống rồi ăn không thích hợp cho người xuất gia", chỉ ăn hoa, trái cây, lá úa, v.v..., tự rụng, sống qua ngày, được gọi là ăn lá úa.

Chúng có ba hạng - thượng, trung, hạ. Trong đó, những vị không đứng dậy khỏi chỗ ngồi mà lấy (quả) rơi ngay tại nơi với tay tới để ăn, đó là hạng thượng. Những vị không đi từ cây này sang cây khác, đó là hạng trung. Những vị đi đến gốc cây này gốc cây kia, tìm kiếm rồi mới ăn, đó là hạng hạ.

Tám loại ẩn cư của đạo sĩ này được bao gồm trong bốn loại này. Như thế nào? Trong đó, có gia đình và du hành khất thực thuộc về nếp sống gia đình. Không nấu bằng lửa và không tự nấu ăn thuộc về nếp sống không gia đình. Nghiền bằng đá và dùng răng tách vỏ thuộc về việc ăn rễ, củ và quả. Ăn quả chín rụng và lá úa thuộc về việc ăn quả chín rụng. Vì vậy, nói rằng: "Với chừng ấy, Đức Thế Tôn đã chỉ rõ tất cả các loại ẩn cư của đạo sĩ."

281-282. Bây giờ, để chỉ cho Ambaṭṭha (A-ma-trú), người có thầy, thấy sự không đầy đủ ngay cả con đường dẫn đến cõi ác của sự đầy đủ về minh và hạnh, Đức Thế Tôn nói: "Này Ambaṭṭha, ngươi nghĩ thế nào?". Đoạn kinh ấy có nghĩa rõ ràng. *Bởi sự không đầy đủ về minh và hạnh của bản thân, ngay cả trong cõi ác.*

*Giải Thích Về Sự Theo Đuổi Của Các Vị Tiên Nhân Thời Xưa*

283. *Dattika* nghĩa là vật được cho. *Ngay cả sự có mặt cũng không cho*, tại sao không cho? Vì người ấy (vị Bà-la-môn) biết chú thuật *āvaṭṭani* (chuyển hóa, thu hút) ngay trước mặt. Khi vua trang sức bằng đồ trang sức quý giá, người ấy đứng gần vua và gọi tên đồ trang sức đó. Khi vua nghe tên được gọi, ngài không thể nói "ta không cho". Sau khi cho, vào ngày lễ, vua nói "hãy mang đồ trang sức đến". (Khi được trả lời) "Không có, thưa Đại vương, ngài đã cho vị Bà-la-môn rồi", vua hỏi, "Tại sao ta lại cho?". Các quan đại thần nói: "Thưa Đại vương, vị Bà-la-môn ấy biết chú thuật *sammukhā āvaṭṭanimāyaṃ* (chuyển hóa, thu hút ngay trước mặt). Với chú thuật ấy, ông ta đã thu hút và lấy đi của ngài." Những người khác, không chịu được mối quan hệ quá thân thiết của người ấy với vua, nói: "Thưa Đại vương, trên thân thể của vị Bà-la-môn này có bệnh hủi *saṅkhaphalitakuṭṭhaṃ* (bệnh hủi vỏ sò). Ngài nhìn thấy người ấy rồi ôm và sờ mó, bệnh hủi này lây lan qua sự tiếp xúc cơ thể, xin ngài đừng làm như vậy". Từ đó trở đi, vua không cho người ấy có mặt.

Vì vị Bà-la-môn ấy là người có trí tuệ, thông thạo *khattavijjā* (thuật cai trị), việc làm được thực hiện sau khi bàn bạc với người ấy không sai hỏng, nên vua đứng trong bức tường che, bàn bạc với người ấy đứng bên ngoài. Nói về việc đó: "*tiro dussantena mantetī*" (bàn bạc sau tấm màn). Trong đó, *tirodussantenāti* nghĩa là sau tấm màn. Đây cũng là পাঠ (bản văn, bài đọc). *Dhammikanti* nghĩa là không có lỗi. *Payātanti* nghĩa là mang đến và cho. *Làm sao có chuyện vị vua đó*, vị vua mà vị Bà-la-môn nhận vật bố thí như vậy, làm sao vị vua đó lại không cho vị Bà-la-môn ấy ngay cả sự có mặt. *Nhưng đây là vật không được cho mà lấy bằng ảo thuật*, vì vậy vua không cho người ấy có mặt, đây là ý nghĩa ở đây nên hiểu. "Ngoại trừ lý do này, không ai khác ngoài vua và vị Bà-la-môn biết. Chắc chắn vị Sa-môn Gotama toàn trí sẽ hiểu rõ điều bí mật và che giấu này," Đức Thế Tôn đã trình bày như vậy và đã đi đến kết luận.

284. Bây giờ, Ambaṭṭha (A-ma-trú) này và thầy của hắn, dựa vào các chú thuật mà sinh tâm kiêu mạn. Vì vậy, để diệt trừ sự kiêu mạn dựa vào chú thuật của họ, Đức Thế Tôn tiếp tục bài pháp, nói rằng: "Này Ambaṭṭha, ngươi nghĩ thế nào, nếu có vị vua...". Trong đó, *rathūpatthareti* là trên xe, nơi được trải ra và trang hoàng để vua đứng. *Với các quan đại thần*, nghĩa là với các quan đại thần được thăng tiến. *Với các vương tử*, nghĩa là với các hoàng tử chưa được làm lễ quán đỉnh. *Bàn bạc một số việc*, nghĩa là bàn bạc những việc công khai như xây hồ nước hay kênh mương ở nơi nào đó, xây dựng làng, thị trấn, hay thành phố ở nơi nào đó. *Chính việc bàn bạc đó*, nghĩa là chính điều mà vua đã bàn bạc. (Vị quan đại thần) *sẽ bàn bạc theo cách đó*, với những cử chỉ như hất đầu, hất cằm. *Lời nói của vua*, nghĩa là lời nói có khả năng làm thành tựu ý nghĩa của lời vua đã nói. *Người ấy cũng nói lời có khả năng làm thành tựu ý nghĩa đó*, đó là ý nghĩa.

285. *Pavattāroti* nghĩa là những người truyền bá. *Của họ*, nghĩa là sở hữu của họ. *Mantapadanti* là *manta* (chú thuật) được gọi là Veda. *Gītanti* là tụng đọc theo âm điệu bởi mười vị Bà-la-môn cổ xưa như Aṭṭhaka. *Pavuttanti* là được nói, truyền đạt cho người khác. *Samihitanti* là được tập hợp, tích lũy, làm thành một khối, đó là ý nghĩa. *Tadanugāyantīti* nghĩa là các vị Bà-la-môn ngày nay tụng đọc theo, trì tụng theo bài kệ đã được các vị ấy tụng đọc trước đây. *Tadanubhāsantīti* là nói theo điều đó, đây là từ đồng nghĩa với câu trước. *Bhāsitamanubhāsantīti* là tụng đọc theo, trì tụng theo điều đã được các vị ấy nói, tụng đọc. *Vācitamanuvācentīti* là truyền đạt lại điều đã được các vị ấy truyền đạt cho người khác.

*Seyyathidanti* nghĩa là những vị nào. *Aṭṭhakotiādīni* là tên của các vị ấy. Nghe nói các vị ấy quán sát bằng thiên nhãn, không gây hại cho người khác, đối chiếu với giáo pháp của Đức Phật Chánh Đẳng Giác Kassapa, rồi kết tập các chú thuật. Nhưng các vị Bà-la-môn khác thêm vào sát sinh... làm cho ba Veda bị chia rẽ và mâu thuẫn với lời Phật dạy. *Netaṃṭhānaṃ vijjatīti* nghĩa là không có lý do nào để ngươi trở thành tiên nhân. Ở đây, vì Đức Thế Tôn biết rằng: "Người này dù bị hỏi, cũng sẽ không trả lời vì biết tình trạng không thể che giấu của mình," nên Ngài bác bỏ tư cách tiên nhân của người ấy mà không cần chấp nhận lời cam kết.

286. Bây giờ, vì mười vị Bà-la-môn cổ xưa đó không có mùi hôi, không có mùi đàn bà, không mang bụi bặm, sống phạm hạnh, sống trong rừng, tại chân núi, ăn quả và rễ cây rừng. Khi muốn đi đâu, họ đi trên hư không bằng thần thông, họ không cần xe cộ. Ở mọi phương hướng, việc thực hành từ bi... các pháp *brahmavihāra* (tứ vô lượng tâm) là sự bảo vệ của họ, họ không cần sự bảo vệ của tường thành và người canh giữ. Và Ambaṭṭha (A-ma-trú) này đã từng nghe về hạnh kiểm của họ; vì vậy, để chỉ cho người này và thầy của hắn thấy sự khác biệt so với hạnh kiểm của họ, Đức Thế Tôn nói: "Này Ambaṭṭha, ngươi nghĩ thế nào?".

Trong đó, *vicitakāḷakanti* là nhặt và loại bỏ hạt đen. *Veṭhakanatapassāhīti* là xương sườn được uốn cong bằng các loại dây quấn bằng vải, dây thừng... *Kuttavālehīti* là cắt tỉa để làm đẹp, cắt tỉa lông ở những nơi thích hợp. Ở đây, chỉ có lông của ngựa cái được cắt tỉa, không phải của xe, nhưng vì xe do ngựa cái kéo, nên xe cũng được gọi là "*kuttavālā*" (có lông được cắt tỉa). *Ukkiṇṇaparikhāsūti* là trong hào sâu được đào. *Okkhittapalighāsūti* là trong hào có then cài được đặt. *Nagarūpakārikāsūti*, ở đây, *upakārikā* (phụ trợ) là công trình trát vữa được làm ở phần dưới của tường thành xung quanh thành phố để ngăn chặn người khác trèo lên. Ở đây, những thành phố có *upakārikā* (phụ trợ) đó được gọi là "*nagarūpakārikāyo*" (thành phố có công trình phụ trợ). *Rakķhāpentīti* nghĩa là dù sống trong những thành phố như vậy, họ vẫn tự bảo vệ mình. *Kaṅkhāti* là nghi ngờ như "có phải là bậc toàn trí hay không phải là bậc toàn trí". *Vimatīti* là từ đồng nghĩa với từ đó, nghĩa là suy nghĩ sai lệch, không có khả năng quyết định. Đức Thế Tôn nói điều này vì nghĩ rằng: "Với trạng thái này, Ambaṭṭha (A-ma-trú) không có khả năng chứng ngộ đạo quả, chỉ lãng phí thời gian, người này đến để tìm kiếm các tướng tốt, nhưng cũng không nhớ đến việc đó. Ta hãy cho hắn một phương pháp để khơi dậy chánh niệm."

*Giải Thích Về Việc Thấy Hai Tướng Tốt*

287. Nói như vậy, vì không ai có thể tìm kiếm tướng tốt của chư Phật khi các Ngài đang ngồi hoặc nằm, nhưng có thể tìm kiếm khi các Ngài đang đứng hoặc đi kinh hành. Và chư Phật thường làm như vậy, khi biết có người đến để tìm kiếm tướng tốt, các Ngài đứng dậy khỏi chỗ ngồi và thực hiện *caṅkamādhiṭṭhānaṃ* (quyết định đi kinh hành), vì vậy nói rằng *atha kho bhagavātiādi* (rồi Đức Thế Tôn...).

Tìm kiếm, thu thập lại từng một hoặc hai. "Phần lớn" nghĩa là đã thấy phần nhiều, không thấy chỉ một số ít. Do đó, để chỉ rõ những (giới hạnh) không thấy đó, (Chú giải) nói – "ngoại trừ hai". Phân vân, mong mỏi rằng "mong sao có thể thấy được". Do dự, nghĩa là tìm kiếm những điều đó ở chỗ này chỗ kia thì gặp khó khăn, không thể thấy được. Không quyết chắc, nghĩa là do sự do dự đó mà không đi đến quyết định. Không tịnh tín, nghĩa là từ đó – "vị này có đầy đủ tướng tốt" – không đạt được sự tịnh tín đối với Đức Thế Tôn. Hoặc "phân vân" chỉ sự dao động yếu ớt, "do dự" chỉ mức độ trung bình, "không quyết chắc" chỉ mức độ mạnh, "không tịnh tín" chỉ trạng thái ô nhiễm của tâm do ba pháp (phân vân, do dự, không quyết chắc) này. "Được bao bọc trong vỏ" là được che kín bởi lớp vỏ. "Vật kín" là cơ quan sinh dục, Đức Thế Tôn có cơ quan sinh dục được bao bọc trong vỏ, màu vàng kim, giống như nhụy hoa sen, giống như của con voi chúa. Do nó bị che bởi lớp vỏ, nên không thấy được, và do lưỡi thè ra mà không nhận ra được sự rộng lớn, (Ambaṭṭha) đã phân vân, do dự về hai tướng tốt đó.

288.Hình dáng như vậy. Ở đây cần gì phải nói khác? Chính Trưởng lão Nāgasena đã nói điều này khi được vua Milinda hỏi – "Bạch Ngài Nāgasena, Đức Thế Tôn đã làm một việc khó làm. Thưa Đại vương, việc gì vậy? Bạch Ngài, Ngài đã cho Bà-la-môn Brahmāyu, và đệ tử của ông là Uttara, và mười sáu Bà-la-môn đệ tử của Bāvari, và ba trăm thanh niên đệ tử của Bà-la-môn Sela thấy được chỗ mà người thường hay xấu hổ. Thưa Đại vương, không phải Đức Thế Tôn cho thấy chỗ kín. Đức Thế Tôn đã cho thấy hình bóng. Thưa Đại vương, sau khi hóa hiện bằng thần thông, mặc y nội, thắt lưng, khoác y, (Ngài) đã cho thấy chỉ là hình bóng. Bạch Ngài, khi đã thấy hình bóng thì chẳng phải là đã thấy (thật) sao? Thưa Đại vương, hãy gác chuyện đó lại, (nếu) có chúng sanh nào thấy được hình trái tim mà giác ngộ, (thì Ngài có thể) lấy thịt tim ra mà cho thấy (và nói rằng đây là) bậc Chánh Đẳng Giác. Bạch Ngài Nāgasena, Ngài thật khéo léo."

"Thè ra" nghĩa là đưa ra ngoài. "Xoa nhẹ" nghĩa là làm cho (lưỡi) như cây kim cứng rồi xoa, ở đây, làm như vậy (cho thấy) sự mềm mại, xoa lỗ tai (cho thấy) sự dài, xoa lỗ mũi (cho thấy) sự mỏng, che trán (cho thấy) sự rộng.

289.Đợi, nghĩa là mong đợi sự đến, mong đợi sự đến của Ngài.

290."Câu chuyện trao đổi" nghĩa là nói chuyện và đáp lại, nghĩa là nói và đáp lại.

291."Than ôi" đây là lời quở trách. "Này" đây là (cách) gọi tên theo kiểu miệt thị. "Kẻ tự xưng là পণ্ডিত (bác học)" là mắng nhiếc người đó. Hai từ còn lại cũng tương tự. "Nghe nói với người như thế này thì chỉ có đi vào địa ngục" ý nói rằng hạng người như ngươi, có được người làm lợi ích như thế này, thì chỉ có đi vào địa ngục, chứ không đi đâu khác. "Xúc phạm, xúc phạm" nghĩa là va chạm, va chạm. "Ngươi cũng có thể đối xử với chúng ta như vậy, như vậy" ý nói rằng, "Này Ambaṭṭha, ngươi đã nói những lời như 'Bà-la-môn Pokkharasāti…', đối xử, đối xử (với Đức Thế Tôn) như vậy, không bày tỏ lý do che giấu, mà gán cho (Đức Thế Tôn) thân phận nô lệ một cách rõ ràng, ngươi đã mắng nhiếc chúng ta." "Cho đi theo bước chân" là đánh bằng chân và làm cho ngã xuống đất. Và trước kia, (Ambaṭṭha) đã cùng với thầy lên xe, làm người đánh xe, (Đức Thế Tôn) không cắt đứt vị trí đó của hắn, mà làm cho hắn đi bằng chân trước xe.

Phần kể về việc Pokkharasāti đến đảnh lễ Đức Phật

292-296. "Quá muộn" là rất muộn, không còn thời gian cho câu chuyện chào hỏi. "Hay là ngài ấy đã đến đây, hay là ngài ấy đã đến đây?" "Hãy nhận lời" là hãy chấp nhận. "Cho ngày hôm nay" là những công đức, hỷ lạc và hoan hỷ mà ta có được ngày hôm nay khi làm việc cho các người. "Đức Thế Tôn đã nhận lời bằng cách im lặng" nghĩa là Đức Thế Tôn không cử động thân thể hay lời nói, mà giữ sự kham nhẫn trong nội tâm, nhận lời bằng cách im lặng. Nghĩa là (Ngài) đã chấp nhận bằng ý để nhiếp phục Bà-la-môn.

297."Thượng vị" là tốt nhất. "Tự tay" là bằng chính tay. "Cúng dường" là cúng dường đầy đủ, làm cho thỏa mãn, sung túc, vừa đủ. "Thỉnh mời thọ dụng thêm" là thỉnh mời thọ dụng thêm một cách chu đáo, ngăn lại bằng dấu hiệu tay (nói) "đủ rồi, đủ rồi". "Đã thọ thực xong" là người đã thọ thực xong. "Đã rời tay khỏi bát" nghĩa là tay đã rời khỏi bát, nghĩa là đã bỏ tay ra. Cũng có পাঠ (bản) là "Onittapattapāṇi". Nghĩa của nó là – "Onitta" là khác nhau, "patta" là rời khỏi, "pāṇi" là tay, "Onittapattapāṇi" là người có bát đã rời khỏi tay. Sau khi rửa tay và bát, đặt bát sang một bên và ngồi xuống. Nghĩa là sau khi biết Đức Thế Tôn đã như vậy, (Bà-la-môn) ngồi xuống một chỗ.

298."Pháp thoại tuần tự" là bài pháp theo thứ tự. "Pháp thoại tuần tự" là bài pháp trình bày ý nghĩa của (bố thí), rồi đến (trì giới), rồi đến (cõi trời), rồi đến (con đường). Do đó, (Chú giải) nói – "như là thuyết về bố thí…". "Sự nguy hiểm" là sự thấp kém, sự tệ hại. "Tự mình chứng ngộ" là tự mình rút ra, thấy bằng trí tuệ của bậc tự giác, không chung với người khác. Pháp nào vậy? Đó là thuyết giảng về Thánh đế. Vì vậy, (Chú giải) nói – "khổ, tập, diệt, đạo". Ở đây, "Pháp nhãn" chỉ Đạo quả Dự lưu. Để chỉ rõ cách thức sinh khởi của (Pháp nhãn) đó, (Chú giải) nói – "Phàm pháp nào có tính sinh khởi, tất cả pháp ấy có tính đoạn diệt". (Pháp nhãn) đó sinh khởi bằng cách duyên vào Niết-bàn, do công năng, thấu triệt tất cả hành như vậy.

Phần kể về việc Pokkharasāti tuyên bố mình là cư sĩ

299. "Đã thấy Pháp" nghĩa là người này đã thấy pháp Tứ thánh đế. Cách giải thích này cũng áp dụng cho những từ còn lại. "Đã vượt qua sự nghi ngờ" nghĩa là người này đã vượt qua sự nghi ngờ. "Đã thoát khỏi sự phân vân" nghĩa là người này đã thoát khỏi sự phân vân. "Đạt được vô úy" nghĩa là đạt được trạng thái không sợ hãi. Ở đâu? Trong giáo pháp của bậc Đạo Sư. "Không do duyên khác" nghĩa là không có duyên từ người khác, không hành động ở đây do lòng tin đối với người khác. Còn lại, tất cả đều rõ ràng, vì đã được nói ở những chỗ khác và vì nghĩa đã rõ. Như vậy là kết thúc phần Chú giải Kinh Ambaṭṭha trong Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh.